Qissa
Tanlangan
Beorom yuraklar yo`ldoshi
Annotatsiya
Muhammadi Jumanovning “Beorom yuraklar yo‘ldoshi” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek qissachiligidagi badiiy izlanishlar, g‘oyaviy-estetik yangilanishlar va janr taraqqiyotini keng qamrovda yorituvchi qissachilik obzori hisoblanadi. Muallif keyingi ikki yil davomida yaratilgan qator qissalarni yagona adabiy jarayon doirasida tahlil qilib, ularning badiiy saviyasi, mavzu ko‘lami, qahramon xarakteri, ruhiy tahlil, kompozitsion qurilishi va uslubiy xususiyatlarini qiyosiy baholaydi. Maqolaning bosh maqsadi zamonaviy o‘zbek qissachiligida yuz berayotgan sifat o‘zgarishlarini ochib berish, janrning rivojlanish tendensiyalarini aniqlash hamda adabiy jarayonning yutuq va kamchiliklarini ilmiy asosda umumlashtirishdan iborat.
Obzorda Xurshid Do‘stmuhamedovning “Nigoh”, Xurshid Shayxovning “Ko‘z”, Ahmad A’zamning “Asqartog‘ tomonlarda”, Tohir Malikning “Chayonlar”, Salomat Vafoevaning “Omonqul”, Murod Mansurning “Embi”, Temurpo‘lat Tillayevning “Voris”, Rahmatbob Diyorovning “Ona so‘zi”, Shoim Bo‘taevning “Kunbotardagi bog‘”, Anvar Obidjonning “Yaltiroq tugma”, Nurali Qobulning “Bug‘doy pishigiga etmaganlar” va boshqa qissalar izchil tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarni o‘zaro qiyoslash orqali zamonaviy qissachilikning umumiy badiiy manzarasini yaratadi hamda har bir yozuvchining ijodiy uslubi va badiiy mahoratini baholaydi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt qurilishi, qahramon ruhiyati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy ifoda va til-uslub masalalari chuqur tahlil qilinadi. Muallif insonning ichki olamini ishonarli ochib bergan, hayot haqiqatini badiiy umumlashtirishga erishgan va estetik jihatdan mukammal yaratilgan qissalarni alohida e’tirof etadi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan publitsistik bayonning ustunligi, syujetning sun’iyligi, obrazlarning yetarlicha asoslanmagani, ramziy ifodaning badiiy yaxlitlikka xizmat qilmasligi kabi kamchiliklar ham tanqidiy ruhda ko‘rsatib beriladi.
Muallif zamonaviy qissachilikning asosiy yutug‘i inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish, ijtimoiy va axloqiy muammolarni yangi badiiy tafakkur asosida talqin etish bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Qissalarda voqelikni faqat tashqi hodisalar orqali emas, balki qahramonning ichki kechinmalari, ruhiy iztiroblari va ma’naviy tanlovi orqali ochib berish tendensiyasi kuchaygani ilmiy asosda izohlanadi. Shu bilan birga, muallif qissachilikda hayotiylik, badiiy mantiq va estetik mukammallik mezonlariga qat’iy amal qilish zarurligini alohida qayd etadi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar umumlashtirilgan holda qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif turli ijodkorlarning asarlaridagi umumiy va o‘ziga xos jihatlarni aniqlab, o‘zbek qissachiligining taraqqiyot bosqichlari, poetik izlanishlari hamda rivojlanish istiqbollari haqida ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur qissachilik obzori 1980-yillar o‘zbek nasrining rivojlanish manzarasini aks ettiruvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda ko‘plab qissalar tizimli ravishda tahlil qilinib, janrning badiiy yutuqlari, dolzarb muammolari va istiqbollari yuzasidan asosli ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda qissachilik obzorining yorqin namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Xurshid Do‘stmuhamedovning “Nigoh”, Xurshid Shayxovning “Ko‘z”, Ahmad A’zamning “Asqartog‘ tomonlarda”, Tohir Malikning “Chayonlar”, Salomat Vafoevaning “Omonqul”, Murod Mansurning “Embi”, Temurpo‘lat Tillayevning “Voris”, Rahmatbob Diyorovning “Ona so‘zi”, Shoim Bo‘taevning “Kunbotardagi bog‘”, Anvar Obidjonning “Yaltiroq tugma”, Nurali Qobulning “Bug‘doy pishigiga etmaganlar” va boshqa qissalar izchil tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarni o‘zaro qiyoslash orqali zamonaviy qissachilikning umumiy badiiy manzarasini yaratadi hamda har bir yozuvchining ijodiy uslubi va badiiy mahoratini baholaydi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt qurilishi, qahramon ruhiyati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy ifoda va til-uslub masalalari chuqur tahlil qilinadi. Muallif insonning ichki olamini ishonarli ochib bergan, hayot haqiqatini badiiy umumlashtirishga erishgan va estetik jihatdan mukammal yaratilgan qissalarni alohida e’tirof etadi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan publitsistik bayonning ustunligi, syujetning sun’iyligi, obrazlarning yetarlicha asoslanmagani, ramziy ifodaning badiiy yaxlitlikka xizmat qilmasligi kabi kamchiliklar ham tanqidiy ruhda ko‘rsatib beriladi.
Muallif zamonaviy qissachilikning asosiy yutug‘i inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish, ijtimoiy va axloqiy muammolarni yangi badiiy tafakkur asosida talqin etish bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Qissalarda voqelikni faqat tashqi hodisalar orqali emas, balki qahramonning ichki kechinmalari, ruhiy iztiroblari va ma’naviy tanlovi orqali ochib berish tendensiyasi kuchaygani ilmiy asosda izohlanadi. Shu bilan birga, muallif qissachilikda hayotiylik, badiiy mantiq va estetik mukammallik mezonlariga qat’iy amal qilish zarurligini alohida qayd etadi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar umumlashtirilgan holda qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif turli ijodkorlarning asarlaridagi umumiy va o‘ziga xos jihatlarni aniqlab, o‘zbek qissachiligining taraqqiyot bosqichlari, poetik izlanishlari hamda rivojlanish istiqbollari haqida ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur qissachilik obzori 1980-yillar o‘zbek nasrining rivojlanish manzarasini aks ettiruvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda ko‘plab qissalar tizimli ravishda tahlil qilinib, janrning badiiy yutuqlari, dolzarb muammolari va istiqbollari yuzasidan asosli ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda qissachilik obzorining yorqin namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.