Bolalar adabiyoti
Tanlangan
Kurashchan qahramonlar yarataylik
Annotatsiya
Nosir Fozilovning “Kurashchan qahramonlar yaratishlik” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek bolalar nasrining rivojlanish jarayoni, unda yaratilgan qissa va hikoyalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari hamda bolalar adabiyotida zamon talablariga javob beradigan qahramon obrazini yaratish masalalariga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif bolalar nasrida yuz berayotgan badiiy izlanishlarni keng adabiy jarayon doirasida baholab, bolalar uchun yozilgan asarlarning estetik saviyasi, tarbiyaviy ahamiyati va hayotiyligi haqida ilmiy xulosalar chiqaradi.
Obzorda Anvar Obidjonning “0039 raqamli yolg‘onchi”, Farhod Musajonovning “Buloq suvi”, Valijon Bobomurodovning “Elfizadan ehg‘iroq”, Latif Mahmudovning “Dangasalarning sarguzashtlari”, Safar Barnoevning “47-yil turkum hikoyalari” va “Yangi oy”, Abdusaid Ko‘chimovning “Boychechak” va “Qochoq”, Hakim Nazirning “Lochin qanotlari” va “Kenjatoy”, Sayyora (Sayera)ning “Odam borki...”, Marva Jaloliddinovaning “Parvoz”, Muqimxon Ne’matovning “To‘rtovlon”, Sunnatilla Anorboyevning “Suzib borar arxarlar”, Shukur Xolmirzayevning “Yo‘llar, yo‘ldoshlar”, Murod Xudoyqulovning “Ko‘zacha va Buloqcha” kabi qissa va hikoyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda bolalar xarakterining yaratilishi, psixologik tasvirning ishonarliligi, voqealar rivoji va badiiy mahorat masalalarini atroflicha baholaydi.
Maqolada bolalar adabiyotining asosiy vazifasi yosh kitobxonni hayotga tayyorlash, unda mehnatsevarlik, vatanparvarlik, do‘stlik, halollik, jasorat va fuqarolik mas’uliyati kabi fazilatlarni shakllantirish ekani ta’kidlanadi. Muallif maktab hayoti, bolalar o‘rtasidagi do‘stlik, mehnat tarbiyasi, urush yillari voqealari, tabiatga munosabat hamda ma’naviy-axloqiy tarbiya kabi mavzularning bolalar nasrida yoritilish darajasini tahlil qilib, ayrim yozuvchilarning bu boradagi muvaffaqiyatlarini e’tirof etadi. Ayniqsa, bolalar ruhiyatini tabiiy va ishonarli aks ettirish, kichik qahramonlarning ichki olamini ochish hamda ularni zamonaviy hayot bilan bog‘liq murakkab vaziyatlarda tasvirlash masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Obzorda bolalar nasridagi ayrim kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Jumladan, syujetlarning sun’iyligi, hayotiy konfliktlarning sustligi, qahramon xarakterining yetarli darajada ochilmasligi, takroriy vaziyatlar, kasb-hunar va ishlab chiqarish hayotining yuzaki tasviri, shuningdek, tabiat va ekologik mavzularga bag‘ishlangan asarlarning kamligi tanqid ostiga olinadi. Muallif bolalar adabiyoti zamonning murakkab ijtimoiy va ma’naviy muammolarini chuqurroq aks ettirishi, kichik kitobxonning tafakkurini rivojlantiradigan, estetik didini yuksaltiradigan va hayotiy tajribasini boyitadigan badiiy asarlar yaratishga intilishi lozimligini asoslaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki asar emas, balki bolalar nasrining muayyan davrdagi umumiy taraqqiyoti yoritiladi. Muallif turli yozuvchilarning qissa va hikoyalarini o‘zaro qiyoslash orqali bolalar prozasining estetik tamoyillari, badiiy izlanishlari, yutuq va kamchiliklarini umumlashtiradi hamda kelgusidagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola bolalar nasriga bag‘ishlangan mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida o‘zbek bolalar adabiyotining 1980-yillardagi adabiy jarayonini yaxlit holda aks ettiradi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek bolalar adabiyotining taraqqiyotini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda bolalar qissa va hikoyalarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, qahramon yaratish mahorati, janriy izlanishlar hamda yosh kitobxon tarbiyasidagi estetik vazifalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar berilgan. Shu bois maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa bolalar adabiyotiga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Anvar Obidjonning “0039 raqamli yolg‘onchi”, Farhod Musajonovning “Buloq suvi”, Valijon Bobomurodovning “Elfizadan ehg‘iroq”, Latif Mahmudovning “Dangasalarning sarguzashtlari”, Safar Barnoevning “47-yil turkum hikoyalari” va “Yangi oy”, Abdusaid Ko‘chimovning “Boychechak” va “Qochoq”, Hakim Nazirning “Lochin qanotlari” va “Kenjatoy”, Sayyora (Sayera)ning “Odam borki...”, Marva Jaloliddinovaning “Parvoz”, Muqimxon Ne’matovning “To‘rtovlon”, Sunnatilla Anorboyevning “Suzib borar arxarlar”, Shukur Xolmirzayevning “Yo‘llar, yo‘ldoshlar”, Murod Xudoyqulovning “Ko‘zacha va Buloqcha” kabi qissa va hikoyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda bolalar xarakterining yaratilishi, psixologik tasvirning ishonarliligi, voqealar rivoji va badiiy mahorat masalalarini atroflicha baholaydi.
Maqolada bolalar adabiyotining asosiy vazifasi yosh kitobxonni hayotga tayyorlash, unda mehnatsevarlik, vatanparvarlik, do‘stlik, halollik, jasorat va fuqarolik mas’uliyati kabi fazilatlarni shakllantirish ekani ta’kidlanadi. Muallif maktab hayoti, bolalar o‘rtasidagi do‘stlik, mehnat tarbiyasi, urush yillari voqealari, tabiatga munosabat hamda ma’naviy-axloqiy tarbiya kabi mavzularning bolalar nasrida yoritilish darajasini tahlil qilib, ayrim yozuvchilarning bu boradagi muvaffaqiyatlarini e’tirof etadi. Ayniqsa, bolalar ruhiyatini tabiiy va ishonarli aks ettirish, kichik qahramonlarning ichki olamini ochish hamda ularni zamonaviy hayot bilan bog‘liq murakkab vaziyatlarda tasvirlash masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Obzorda bolalar nasridagi ayrim kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Jumladan, syujetlarning sun’iyligi, hayotiy konfliktlarning sustligi, qahramon xarakterining yetarli darajada ochilmasligi, takroriy vaziyatlar, kasb-hunar va ishlab chiqarish hayotining yuzaki tasviri, shuningdek, tabiat va ekologik mavzularga bag‘ishlangan asarlarning kamligi tanqid ostiga olinadi. Muallif bolalar adabiyoti zamonning murakkab ijtimoiy va ma’naviy muammolarini chuqurroq aks ettirishi, kichik kitobxonning tafakkurini rivojlantiradigan, estetik didini yuksaltiradigan va hayotiy tajribasini boyitadigan badiiy asarlar yaratishga intilishi lozimligini asoslaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir yozuvchi yoki asar emas, balki bolalar nasrining muayyan davrdagi umumiy taraqqiyoti yoritiladi. Muallif turli yozuvchilarning qissa va hikoyalarini o‘zaro qiyoslash orqali bolalar prozasining estetik tamoyillari, badiiy izlanishlari, yutuq va kamchiliklarini umumlashtiradi hamda kelgusidagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola bolalar nasriga bag‘ishlangan mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida o‘zbek bolalar adabiyotining 1980-yillardagi adabiy jarayonini yaxlit holda aks ettiradi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek bolalar adabiyotining taraqqiyotini kompleks tahlil qilgan muhim ilmiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda bolalar qissa va hikoyalarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, qahramon yaratish mahorati, janriy izlanishlar hamda yosh kitobxon tarbiyasidagi estetik vazifalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar berilgan. Shu bois maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa bolalar adabiyotiga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.