Rus adabiyoti
Tanlangan
Rus tanqidchiligining tarixiy obzori
Annotatsiya
V. G. Belinskiyning “Tanlangan asarlar” to‘plamiga kiritilgan “Rus tanqidchiligining tarixiy obzori” asari rus adabiy-tanqidiy tafakkurining shakllanishi va rivojlanish jarayonini tarixiy izchillikda yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Asarning nomlanishidayoq uning obzorlik tabiati aniq ifodalangan: muallif alohida bir badiiy asar yoki ijodkor faoliyati bilan cheklanmay, rus tanqidchiligining turli bosqichlari, vakillari va qarashlarini keng qamrovda ko‘rib chiqadi.
Asarning asosiy obzorlilik xususiyati tarixiylik va tizimlilik tamoyillarida namoyon bo‘ladi. Muallif rus adabiy tanqidining rivojlanishini alohida hodisalar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘langan tarixiy-adabiy jarayon sifatida talqin qiladi. Turli davrlarda faoliyat ko‘rsatgan tanqidchilar, ularning adabiy-estetik qarashlari va tanqidiy faoliyati bir umumiy jarayon doirasida ko‘rib chiqiladi. Shu jihatdan asar davr obzori bilan bir qatorda adabiy-tanqidiy tafakkur obzori xususiyatlarini ham namoyon etadi.
Obzorda muallif bir nechta tanqidchi va adabiy hodisalarni ketma-ket sanab o‘tish bilangina kifoyalanmaydi. Ularning qarashlarini qiyoslaydi, o‘xshash va farqli jihatlarini ko‘rsatadi, tarixiy taraqqiyotdagi o‘rnini belgilaydi va ularga tanqidiy baho beradi. Natijada alohida shaxslar haqidagi ma’lumotlar umumlashtirilib, rus tanqidchiligining umumiy rivojlanish qonuniyatlari ochib beriladi. Bu jihat adabiy obzor janrining analitik va baholovchi xususiyatlarini yaqqol ko‘rsatadi.
Asarda adabiy-tanqidiy qarashlarni qamrab olish darajasi ham keng. Turli tanqidchilar, adabiy arboblar va ularning qarashlari bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqiladi. Ayrim sahifalarda ko‘plab ijodkor va tanqidchilarning nomlari, ularning asarlari hamda adabiy faoliyatiga murojaat qilinishi kuzatiladi. Bu esa asarning individual tahlildan ko‘ra ko‘lamli umumlashtiruvchi tahlilga asoslanganini ko‘rsatadi.
Mazkur asarning yana bir muhim jihati — adabiy hodisalarni tarixiy va ijtimoiy sharoit bilan bog‘lab talqin qilishdir. Tanqidchilikning rivojlanishi adabiyotning umumiy taraqqiyotidan ajratib olinmaydi. Shu sababli asarda adabiy tanqidning jamiyat, davr va adabiy jarayon bilan aloqasi ham kuzatiladi. Bu xususiyat adabiy obzorni oddiy bibliografik ma’lumotlar yig‘indisidan farqlaydi: unda manbalar va ijodkorlar haqida ma’lumot berish bilan birga, ularning o‘zaro munosabati va tarixiy-adabiy jarayondagi o‘rni ham ochib beriladi.
Asarda manbalarga murojaat qilish va oldingi qarashlarni umumlashtirish ham muhim o‘rin tutadi. Muallif turli adabiy-tanqidiy fikrlarni bir joyga jamlab, ularni o‘zining tanqidiy-estetik qarashlari asosida baholaydi. Shu tariqa obzorning ma’lumot berish → qiyoslash → baholash → umumlashtirish tamoyili yuzaga keladi.
Asarning keyingi qismlarida ham turli adabiy hodisalar, tanqidiy qarashlar va ijodkorlar haqida keng ma’lumotlar berilib, ularning o‘zaro aloqalari tahlil qilinadi. Ayrim bo‘limlarda adabiy jarayonning muayyan masalalari chuqurroq yoritilib, muallifning tanqidiy xulosalari ilgari suriladi.
Shunday qilib, “Rus tanqidchiligining tarixiy obzori”ni adabiy obzor janrining bevosita va aniq namunalaridan biri sifatida baholash mumkin. Uning obzorlilik tabiati, avvalo, muayyan adabiy-tanqidiy hodisani keng tarixiy davr doirasida qamrab olishi, ko‘plab tanqidchilar va ularning qarashlarini birgalikda o‘rganishi, ularni qiyosiy-tahliliy jihatdan baholashi hamda umumiy xulosalar chiqarishida namoyon bo‘ladi.
Mazkur asar sizning tadqiqotingiz uchun, ayniqsa, “tarixiy adabiy obzor”, “adabiy-tanqidiy qarashlar obzori” va “adabiy jarayonni umumlashtiruvchi obzor” tushunchalarini asoslashda muhim manba bo‘la oladi. Unda obzorning asosiy strukturaviy belgilari — keng qamrov, tarixiy izchillik, manbalarni jamlash, qiyoslash, tahlil qilish, baholash va umumlashtirish — birgalikda namoyon bo‘ladi.
Asarning asosiy obzorlilik xususiyati tarixiylik va tizimlilik tamoyillarida namoyon bo‘ladi. Muallif rus adabiy tanqidining rivojlanishini alohida hodisalar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘langan tarixiy-adabiy jarayon sifatida talqin qiladi. Turli davrlarda faoliyat ko‘rsatgan tanqidchilar, ularning adabiy-estetik qarashlari va tanqidiy faoliyati bir umumiy jarayon doirasida ko‘rib chiqiladi. Shu jihatdan asar davr obzori bilan bir qatorda adabiy-tanqidiy tafakkur obzori xususiyatlarini ham namoyon etadi.
Obzorda muallif bir nechta tanqidchi va adabiy hodisalarni ketma-ket sanab o‘tish bilangina kifoyalanmaydi. Ularning qarashlarini qiyoslaydi, o‘xshash va farqli jihatlarini ko‘rsatadi, tarixiy taraqqiyotdagi o‘rnini belgilaydi va ularga tanqidiy baho beradi. Natijada alohida shaxslar haqidagi ma’lumotlar umumlashtirilib, rus tanqidchiligining umumiy rivojlanish qonuniyatlari ochib beriladi. Bu jihat adabiy obzor janrining analitik va baholovchi xususiyatlarini yaqqol ko‘rsatadi.
Asarda adabiy-tanqidiy qarashlarni qamrab olish darajasi ham keng. Turli tanqidchilar, adabiy arboblar va ularning qarashlari bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqiladi. Ayrim sahifalarda ko‘plab ijodkor va tanqidchilarning nomlari, ularning asarlari hamda adabiy faoliyatiga murojaat qilinishi kuzatiladi. Bu esa asarning individual tahlildan ko‘ra ko‘lamli umumlashtiruvchi tahlilga asoslanganini ko‘rsatadi.
Mazkur asarning yana bir muhim jihati — adabiy hodisalarni tarixiy va ijtimoiy sharoit bilan bog‘lab talqin qilishdir. Tanqidchilikning rivojlanishi adabiyotning umumiy taraqqiyotidan ajratib olinmaydi. Shu sababli asarda adabiy tanqidning jamiyat, davr va adabiy jarayon bilan aloqasi ham kuzatiladi. Bu xususiyat adabiy obzorni oddiy bibliografik ma’lumotlar yig‘indisidan farqlaydi: unda manbalar va ijodkorlar haqida ma’lumot berish bilan birga, ularning o‘zaro munosabati va tarixiy-adabiy jarayondagi o‘rni ham ochib beriladi.
Asarda manbalarga murojaat qilish va oldingi qarashlarni umumlashtirish ham muhim o‘rin tutadi. Muallif turli adabiy-tanqidiy fikrlarni bir joyga jamlab, ularni o‘zining tanqidiy-estetik qarashlari asosida baholaydi. Shu tariqa obzorning ma’lumot berish → qiyoslash → baholash → umumlashtirish tamoyili yuzaga keladi.
Asarning keyingi qismlarida ham turli adabiy hodisalar, tanqidiy qarashlar va ijodkorlar haqida keng ma’lumotlar berilib, ularning o‘zaro aloqalari tahlil qilinadi. Ayrim bo‘limlarda adabiy jarayonning muayyan masalalari chuqurroq yoritilib, muallifning tanqidiy xulosalari ilgari suriladi.
Shunday qilib, “Rus tanqidchiligining tarixiy obzori”ni adabiy obzor janrining bevosita va aniq namunalaridan biri sifatida baholash mumkin. Uning obzorlilik tabiati, avvalo, muayyan adabiy-tanqidiy hodisani keng tarixiy davr doirasida qamrab olishi, ko‘plab tanqidchilar va ularning qarashlarini birgalikda o‘rganishi, ularni qiyosiy-tahliliy jihatdan baholashi hamda umumiy xulosalar chiqarishida namoyon bo‘ladi.
Mazkur asar sizning tadqiqotingiz uchun, ayniqsa, “tarixiy adabiy obzor”, “adabiy-tanqidiy qarashlar obzori” va “adabiy jarayonni umumlashtiruvchi obzor” tushunchalarini asoslashda muhim manba bo‘la oladi. Unda obzorning asosiy strukturaviy belgilari — keng qamrov, tarixiy izchillik, manbalarni jamlash, qiyoslash, tahlil qilish, baholash va umumlashtirish — birgalikda namoyon bo‘ladi.