Qissa
Tanlangan
Umidbaxsh to`lqinlar
Annotatsiya
Umrzoq Uljaboevning “Umidbaxsh to‘lqinlar” nomli adabiy obzori 1989-yilda yaratilgan o‘zbek qissachiligining badiiy taraqqiyoti, janrda yuz bergan estetik yangilanishlar va zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan. Muallif bir yil davomida e’lon qilingan qissalarni yagona adabiy jarayon sifatida kuzatib, ularning badiiy yutuqlari, kamchiliklari va janr taraqqiyotidagi o‘rnini qiyosiy tahlil qiladi. Adabiy obzorning asosiy maqsadi o‘zbek qissachiligida shakllanayotgan yangi badiiy tafakkur, xarakter yaratish mahorati va hayot haqiqatini aks ettirishdagi izlanishlarni ilmiy-estetik mezonlar asosida umumlashtirishdan iborat.
Adabiy obzorda Xurshid Do‘stmuhammadning “Bozor”, Erkin A’zamning “Pakananing oshiq ko‘ngli”, Normat Aminovning “Bir asr hikoyati”, Anziratning “Oqsoqol”, Isajon Sultonning “Yurush odamlari”, Shoyim Bo‘taevning “Eski arava”, Hamid Ismoilov, Ahmad A’zam va boshqa yozuvchilarning qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, urush va tinchlik, ma’naviy qadriyatlar, tarixiy xotira, zamon va shaxs munosabatlari, xarakter evolyutsiyasi hamda hayot haqiqatining badiiy talqini kabi masalalarni chuqur tahlil etadi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt qurilishi, psixologik tasvir, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub xususiyatlari asosiy tahlil mezoni sifatida qo‘llaniladi. Muallif badiiy umumlashtirish darajasi yuqori, xarakterlari tabiiy va ishonarli yaratilgan qissalarni alohida e’tirof etadi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan syujetning cho‘zilishi, obrazlarning yetarli darajada ochilmaganligi, kompozitsion nomutanosiblik va badiiy yechimning sustligi kabi kamchiliklarni ham xolis tanqid qiladi.
Muallif zamonaviy qissachilikning asosiy yutug‘i inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish, milliy qadriyatlarni zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish hamda qahramon xarakterini murakkab hayotiy vaziyatlarda ochib berish ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda yozuvchilarning individual uslubi, poetik izlanishlari va janr rivojiga qo‘shgan hissasi qiyosiy baholanib, o‘zbek qissachiligining istiqboli yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning asarlarini o‘zaro qiyoslab, janrning rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari haqida ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1989-yil o‘zbek qissachiligidagi badiiy jarayonni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari hamda janrning rivojlanish tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda adabiy obzorning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Adabiy obzorda Xurshid Do‘stmuhammadning “Bozor”, Erkin A’zamning “Pakananing oshiq ko‘ngli”, Normat Aminovning “Bir asr hikoyati”, Anziratning “Oqsoqol”, Isajon Sultonning “Yurush odamlari”, Shoyim Bo‘taevning “Eski arava”, Hamid Ismoilov, Ahmad A’zam va boshqa yozuvchilarning qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, urush va tinchlik, ma’naviy qadriyatlar, tarixiy xotira, zamon va shaxs munosabatlari, xarakter evolyutsiyasi hamda hayot haqiqatining badiiy talqini kabi masalalarni chuqur tahlil etadi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, konflikt qurilishi, psixologik tasvir, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub xususiyatlari asosiy tahlil mezoni sifatida qo‘llaniladi. Muallif badiiy umumlashtirish darajasi yuqori, xarakterlari tabiiy va ishonarli yaratilgan qissalarni alohida e’tirof etadi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan syujetning cho‘zilishi, obrazlarning yetarli darajada ochilmaganligi, kompozitsion nomutanosiblik va badiiy yechimning sustligi kabi kamchiliklarni ham xolis tanqid qiladi.
Muallif zamonaviy qissachilikning asosiy yutug‘i inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish, milliy qadriyatlarni zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish hamda qahramon xarakterini murakkab hayotiy vaziyatlarda ochib berish ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda yozuvchilarning individual uslubi, poetik izlanishlari va janr rivojiga qo‘shgan hissasi qiyosiy baholanib, o‘zbek qissachiligining istiqboli yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning asarlarini o‘zaro qiyoslab, janrning rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari haqida ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil, umumlashtirish va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1989-yil o‘zbek qissachiligidagi badiiy jarayonni yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari hamda janrning rivojlanish tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda adabiy obzorning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.