Qissa
Tanlangan
Uyg`oq odamlar ko`radigan tush
Annotatsiya
Emin Usmonning “Uyg‘oq odamlar ko‘radigan tush” nomli adabiy obzori 1990-yilda yaratilgan o‘zbek qissachiligining badiiy taraqqiyoti, janrda yuz berayotgan estetik yangilanishlar va zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan. Muallif davr qissalarini yagona adabiy jarayon sifatida tahlil qilib, ularning badiiy saviyasi, poetik izlanishlari, mavzu doirasi va janr taraqqiyotidagi o‘rnini ilmiy-estetik mezonlar asosida baholaydi. Adabiy obzorning asosiy maqsadi zamonaviy o‘zbek qissachiligida shakllanayotgan yangi badiiy tafakkur va ijodiy izlanishlarni umumlashtirishdan iborat.
Adabiy obzorda Murod Muhammad Do‘stning “Galatepaga qaytish”, Xurshid Do‘stmuhammadning “Bozor”, Isajon Sultonning “Yurush odamlari”, Ahmad A’zamning “Ro‘yo yoxud G‘ulistonga safar”, Erkin A’zamning “Pakananing oshiq ko‘ngli”, Normat Aminovning “Bir asr hikoyati”, Shoyim Bo‘taevning “Eski arava”, Hamid Ismoilov hamda boshqa yozuvchilarning qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, urush va tinchlik, tarixiy xotira, ma’naviy qadriyatlar, zamon va shaxs munosabatlari, axloqiy tanlov hamda hayot haqiqatining badiiy talqini kabi masalalarni chuqur yoritadi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub, muallif pozitsiyasi hamda badiiy umumlashtirish darajasi asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini ishonarli tasvirlagan, murakkab xarakterlarni tabiiy ochib bergan hamda badiiy tafakkur yangiligi bilan ajralib turadigan qissalarni yuqori baholaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan syujetning cho‘zilishi, obrazlarning yetarli darajada ochilmaganligi, kompozitsion nomutanosiblik va badiiy yechimdagi sustlik kabi kamchiliklarni ham tanqidiy ruhda ko‘rsatadi.
Muallif zamonaviy qissachilikning taraqqiyoti yozuvchilarning inson ruhiy olamini chuqur anglay olishi, hayot haqiqatini badiiy umumlashtirishi va milliy an’analarni zamonaviy estetik qarashlar bilan uyg‘unlashtira bilishiga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda qissalarning poetik imkoniyatlari, xarakter yaratish tamoyillari va janrning istiqboli yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar yagona adabiy jarayon doirasida qiyosiy va umumlashtiruvchi usulda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning asarlarini o‘zaro taqqoslab, zamonaviy o‘zbek qissachiligining rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari yuzasidan asosli ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli tahlil, qiyosiy yondashuv va umumlashtirish ushbu maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1990-yil o‘zbek qissachiligidagi badiiy jarayonni aks ettiruvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari va janrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda adabiy obzorning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Murod Muhammad Do‘stning “Galatepaga qaytish”, Xurshid Do‘stmuhammadning “Bozor”, Isajon Sultonning “Yurush odamlari”, Ahmad A’zamning “Ro‘yo yoxud G‘ulistonga safar”, Erkin A’zamning “Pakananing oshiq ko‘ngli”, Normat Aminovning “Bir asr hikoyati”, Shoyim Bo‘taevning “Eski arava”, Hamid Ismoilov hamda boshqa yozuvchilarning qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda inson ruhiyati, urush va tinchlik, tarixiy xotira, ma’naviy qadriyatlar, zamon va shaxs munosabatlari, axloqiy tanlov hamda hayot haqiqatining badiiy talqini kabi masalalarni chuqur yoritadi.
Maqolada qissalarning syujet-kompozitsiyasi, xarakter yaratish mahorati, psixologik tahlil, badiiy detal, ramziy obrazlar, til va uslub, muallif pozitsiyasi hamda badiiy umumlashtirish darajasi asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif hayot haqiqatini ishonarli tasvirlagan, murakkab xarakterlarni tabiiy ochib bergan hamda badiiy tafakkur yangiligi bilan ajralib turadigan qissalarni yuqori baholaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan syujetning cho‘zilishi, obrazlarning yetarli darajada ochilmaganligi, kompozitsion nomutanosiblik va badiiy yechimdagi sustlik kabi kamchiliklarni ham tanqidiy ruhda ko‘rsatadi.
Muallif zamonaviy qissachilikning taraqqiyoti yozuvchilarning inson ruhiy olamini chuqur anglay olishi, hayot haqiqatini badiiy umumlashtirishi va milliy an’analarni zamonaviy estetik qarashlar bilan uyg‘unlashtira bilishiga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda qissalarning poetik imkoniyatlari, xarakter yaratish tamoyillari va janrning istiqboli yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Maqolaning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir qissa emas, balki bir davrda yaratilgan ko‘plab qissalar yagona adabiy jarayon doirasida qiyosiy va umumlashtiruvchi usulda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning asarlarini o‘zaro taqqoslab, zamonaviy o‘zbek qissachiligining rivojlanish tendensiyalari, poetik xususiyatlari va estetik mezonlari yuzasidan asosli ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli tahlil, qiyosiy yondashuv va umumlashtirish ushbu maqolaning adabiy obzor janriga mansubligini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor 1990-yil o‘zbek qissachiligidagi badiiy jarayonni aks ettiruvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda zamonaviy qissalarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari va janrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda adabiy obzorning yetuk namunalaridan biri sifatida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.