nasriy asarlar
Tanlangan
Adabiyot hayot qiyosida
Annotatsiya
Matyoqub Qo‘shjonovning “Adabiyot hayot qiyosida” nomli adabiy obzorida 1970-yillar oxiridagi o‘zbek adabiy jarayonining muhim g‘oyaviy-badiiy tendensiyalari, zamonaviy qahramon yaratish, hayot haqiqatini badiiy aks ettirish, xarakter va konflikt masalalari hamda adabiyotning davr bilan aloqasi keng ko‘lamda tahlil qilinadi. Muallif adabiyot oldidagi asosiy vazifani hayotdagi yangilanishlarni shunchaki qayd etish emas, balki ularni inson taqdiri, ruhiyati va xarakteri orqali badiiy umumlashtirishda ko‘radi. Shu jihatdan adabiy asarning qimmati undagi voqealarning ko‘pligi bilan emas, hayotiy materialning qay darajada badiiy qayta ishlangani va zamondosh insonning ma’naviy qiyofasi nechog‘lik chuqur ochib berilgani bilan belgilanadi.
Adabiy obzorda zamondosh qahramon yaratish muammosi markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Matyoqub Qo‘shjonov hayotda katta bunyodkorlik ishlarini amalga oshirayotgan, mehnati va tashabbusi bilan jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shayotgan kishilar obrazining adabiyotdagi talqiniga e’tibor qaratadi. Ahmadjon Odilov singari real hayot kishilarining faoliyati bilan badiiy asarlarda yaratilayotgan qahramonlar qiyoslanib, yozuvchi real shaxsning tashqi faoliyatini ko‘chirish bilan cheklanmasligi, balki uning qalbi, ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, maqsadi va ma’naviy qiyofasini badiiy jihatdan ochib berishi kerakligi ta’kidlanadi.
Muallif Odil Yoqubovning “Diyonat” romaniga alohida to‘xtalib, Ahmadjon Odilov tipidagi hayotiy qahramonning badiiy obrazga aylantirilish xususiyatlarini kuzatadi. Asarda qahramon faoliyatining ayrim jihatlari ishonarli aks ettirilganini e’tirof etish bilan birga, yozuvchi qahramonning ichki ruhiy dunyosini yanada chuqurroq ochishi mumkinligi qayd etiladi. Matyoqub Qo‘shjonov nazarida qahramonning bunyodkorlik faoliyati, jasorati va tashabbuskorligini ko‘rsatishning o‘zi yetarli emas; uning ma’naviy-psixologik olami ham badiiy tadqiqot markaziga aylanishi lozim.
Obzorda hayot haqiqati va badiiy haqiqat munosabati ham muhim nazariy-estetik muammo sifatida qo‘yiladi. Muallif real hayot faktlarini badiiy asarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish ijodiy metod talablariga javob bermasligini ta’kidlaydi. Hayot materiali yozuvchi tafakkuri va badiiy fantaziyasi orqali qayta ishlanib, umumlashtirilgandagina san’at hodisasiga aylanishi mumkin. Shu munosabat bilan hayotdagi bunyodkorlik jarayonlari, mehnat kishilarining faoliyati va kundalik voqelikni tasvirlashda hayotiylik bilan badiiy umumlashtirish o‘rtasidagi mutanosiblik zarurligi ilgari suriladi.
Matyoqub Qo‘shjonov zamonaviy o‘zbek adabiyotida romantik ruh va hayotiy romantika masalasiga ham e’tibor qaratadi. Oybek, Abdulla Qahhor, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulom, Hamid G‘ulom singari adiblar ijodiy tajribasiga murojaat qilinib, romantik ko‘tarinkilik hayotdan uzilgan sun’iy idealizatsiya emas, balki real hayotdagi yuksak maqsad, jasorat va bunyodkorlikning badiiy ifodasi bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi. Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanidagi Oqsoy daryosining tasviri misolida tabiat manzarasining qahramon ruhiyati va asarning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishi bilan uyg‘unlashishi ko‘rsatiladi.
Adabiy obzorda an’anaviy va yangicha tasvir usullari munosabati ham tahlil qilinadi. Abdulla Qahhorning “Sinchalak”, Ibrohim Rahimning “Hilola”, Hamid G‘ulomning “Mangulik”, Shuhratning “Oltin zanglamas”, Omon Muxtorning “Ilg‘or shamoli” singari asarlariga murojaat qilinib, har bir ijodkorning hayot materialini badiiy o‘zlashtirish usuli, xarakter yaratish mahorati va individual uslub izlanishlari baholanadi. Muallif an’anaviy usulning imkoniyatlari tugamaganini, biroq yozuvchi mavjud tasvir vositalarini takrorlamasdan, ularni yangi hayotiy mazmun bilan boyitishi va original badiiy shakl topishga intilishi kerakligini ta’kidlaydi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri axloqiy-ma’naviy muammolarning adabiyotdagi talqini bilan bog‘liq. Muallif zamonaviy adabiyot faqat ishlab chiqarish, mehnat yoki xo‘jalik masalalarini tasvirlash bilan cheklanmasligi, insonning vijdoni, or-nomusi, muhabbati, sadoqati va ma’naviy mas’uliyatini ham chuqur tadqiq etishi zarurligini ko‘rsatadi. Abdulla Oripovning “Jannatga yo‘l” dramatik dostoni va Shukrulloning “Yashagim keladi” to‘plamidagi ayrim asarlar shu nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Ularda inson axloqi, muhabbat, hayot va o‘lim, insoniy mas’uliyat kabi masalalarning badiiy talqiniga e’tibor qaratiladi.
Matyoqub Qo‘shjonov yosh ijodkorlar asarlaridagi ayrim kamchiliklarga ham munosabat bildiradi. Muallifning fikricha, ba’zan yosh yozuvchilar katta ijtimoiy va axloqiy muammolarni chuqur badiiy tahlil qilish o‘rniga mayda voqealar va kundalik ikir-chikirlarga berilib ketadilar. Bunday holatda asar markazidagi asosiy masala xiralashib, badiiy umumlashtirish kuchi pasayadi. Shu sababli ijodkor mavzu tanlash bilangina cheklanmay, tanlangan hayotiy materialning ijtimoiy-ma’naviy mohiyatini ochib berishi va uni yaxlit badiiy konsepsiyaga aylantirishi zarurligi uqtiriladi.
Umuman, “Adabiyot hayot qiyosida” adabiy obzori 1970-yillar oxiridagi o‘zbek adabiy jarayonining muhim tendensiyalarini bir qator nasriy va she’riy asarlar misolida umumlashtirib baholashi bilan ahamiyatlidir. Matyoqub Qo‘shjonov adabiyot va hayot munosabatini asosiy mezon qilib olib, zamondosh qahramon yaratish, hayotiy faktni badiiy umumlashtirish, insonning ichki dunyosini chuqur ochish, romantik va realistik tasvir uyg‘unligi, an’ana va novatorlik, individual uslub hamda axloqiy-ma’naviy muammolar talqinini davr adabiyotining asosiy masalalari sifatida belgilaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek adabiyotining umumiy holatini, g‘oyaviy-estetik izlanishlarini, yutuq va kamchiliklarini yaxlit adabiy jarayon doirasida umumlashtiruvchi salmoqli adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.
Adabiy obzorda zamondosh qahramon yaratish muammosi markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Matyoqub Qo‘shjonov hayotda katta bunyodkorlik ishlarini amalga oshirayotgan, mehnati va tashabbusi bilan jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shayotgan kishilar obrazining adabiyotdagi talqiniga e’tibor qaratadi. Ahmadjon Odilov singari real hayot kishilarining faoliyati bilan badiiy asarlarda yaratilayotgan qahramonlar qiyoslanib, yozuvchi real shaxsning tashqi faoliyatini ko‘chirish bilan cheklanmasligi, balki uning qalbi, ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, maqsadi va ma’naviy qiyofasini badiiy jihatdan ochib berishi kerakligi ta’kidlanadi.
Muallif Odil Yoqubovning “Diyonat” romaniga alohida to‘xtalib, Ahmadjon Odilov tipidagi hayotiy qahramonning badiiy obrazga aylantirilish xususiyatlarini kuzatadi. Asarda qahramon faoliyatining ayrim jihatlari ishonarli aks ettirilganini e’tirof etish bilan birga, yozuvchi qahramonning ichki ruhiy dunyosini yanada chuqurroq ochishi mumkinligi qayd etiladi. Matyoqub Qo‘shjonov nazarida qahramonning bunyodkorlik faoliyati, jasorati va tashabbuskorligini ko‘rsatishning o‘zi yetarli emas; uning ma’naviy-psixologik olami ham badiiy tadqiqot markaziga aylanishi lozim.
Obzorda hayot haqiqati va badiiy haqiqat munosabati ham muhim nazariy-estetik muammo sifatida qo‘yiladi. Muallif real hayot faktlarini badiiy asarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish ijodiy metod talablariga javob bermasligini ta’kidlaydi. Hayot materiali yozuvchi tafakkuri va badiiy fantaziyasi orqali qayta ishlanib, umumlashtirilgandagina san’at hodisasiga aylanishi mumkin. Shu munosabat bilan hayotdagi bunyodkorlik jarayonlari, mehnat kishilarining faoliyati va kundalik voqelikni tasvirlashda hayotiylik bilan badiiy umumlashtirish o‘rtasidagi mutanosiblik zarurligi ilgari suriladi.
Matyoqub Qo‘shjonov zamonaviy o‘zbek adabiyotida romantik ruh va hayotiy romantika masalasiga ham e’tibor qaratadi. Oybek, Abdulla Qahhor, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulom, Hamid G‘ulom singari adiblar ijodiy tajribasiga murojaat qilinib, romantik ko‘tarinkilik hayotdan uzilgan sun’iy idealizatsiya emas, balki real hayotdagi yuksak maqsad, jasorat va bunyodkorlikning badiiy ifodasi bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi. Sharof Rashidovning “G‘oliblar” romanidagi Oqsoy daryosining tasviri misolida tabiat manzarasining qahramon ruhiyati va asarning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishi bilan uyg‘unlashishi ko‘rsatiladi.
Adabiy obzorda an’anaviy va yangicha tasvir usullari munosabati ham tahlil qilinadi. Abdulla Qahhorning “Sinchalak”, Ibrohim Rahimning “Hilola”, Hamid G‘ulomning “Mangulik”, Shuhratning “Oltin zanglamas”, Omon Muxtorning “Ilg‘or shamoli” singari asarlariga murojaat qilinib, har bir ijodkorning hayot materialini badiiy o‘zlashtirish usuli, xarakter yaratish mahorati va individual uslub izlanishlari baholanadi. Muallif an’anaviy usulning imkoniyatlari tugamaganini, biroq yozuvchi mavjud tasvir vositalarini takrorlamasdan, ularni yangi hayotiy mazmun bilan boyitishi va original badiiy shakl topishga intilishi kerakligini ta’kidlaydi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri axloqiy-ma’naviy muammolarning adabiyotdagi talqini bilan bog‘liq. Muallif zamonaviy adabiyot faqat ishlab chiqarish, mehnat yoki xo‘jalik masalalarini tasvirlash bilan cheklanmasligi, insonning vijdoni, or-nomusi, muhabbati, sadoqati va ma’naviy mas’uliyatini ham chuqur tadqiq etishi zarurligini ko‘rsatadi. Abdulla Oripovning “Jannatga yo‘l” dramatik dostoni va Shukrulloning “Yashagim keladi” to‘plamidagi ayrim asarlar shu nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Ularda inson axloqi, muhabbat, hayot va o‘lim, insoniy mas’uliyat kabi masalalarning badiiy talqiniga e’tibor qaratiladi.
Matyoqub Qo‘shjonov yosh ijodkorlar asarlaridagi ayrim kamchiliklarga ham munosabat bildiradi. Muallifning fikricha, ba’zan yosh yozuvchilar katta ijtimoiy va axloqiy muammolarni chuqur badiiy tahlil qilish o‘rniga mayda voqealar va kundalik ikir-chikirlarga berilib ketadilar. Bunday holatda asar markazidagi asosiy masala xiralashib, badiiy umumlashtirish kuchi pasayadi. Shu sababli ijodkor mavzu tanlash bilangina cheklanmay, tanlangan hayotiy materialning ijtimoiy-ma’naviy mohiyatini ochib berishi va uni yaxlit badiiy konsepsiyaga aylantirishi zarurligi uqtiriladi.
Umuman, “Adabiyot hayot qiyosida” adabiy obzori 1970-yillar oxiridagi o‘zbek adabiy jarayonining muhim tendensiyalarini bir qator nasriy va she’riy asarlar misolida umumlashtirib baholashi bilan ahamiyatlidir. Matyoqub Qo‘shjonov adabiyot va hayot munosabatini asosiy mezon qilib olib, zamondosh qahramon yaratish, hayotiy faktni badiiy umumlashtirish, insonning ichki dunyosini chuqur ochish, romantik va realistik tasvir uyg‘unligi, an’ana va novatorlik, individual uslub hamda axloqiy-ma’naviy muammolar talqinini davr adabiyotining asosiy masalalari sifatida belgilaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek adabiyotining umumiy holatini, g‘oyaviy-estetik izlanishlarini, yutuq va kamchiliklarini yaxlit adabiy jarayon doirasida umumlashtiruvchi salmoqli adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.