Turli mavzular
Tanlangan
Badiiy publitsistika ufqlar
Annotatsiya
Ochil Tog‘ayevning “Badiiy publitsistika ufqlari” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek badiiy publitsistikasining rivojlanish tamoyillari, janriy imkoniyatlari, mavzu ko‘lami hamda g‘oyaviy-estetik xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif davr publitsistikasida yuz berayotgan sifat o‘zgarishlarini, hayotiy voqelikni badiiy tadqiq etish usullarini hamda publitsistik tafakkurning yangi bosqichlarini ko‘plab publitsistik asarlar misolida umumlashtirib tahlil qiladi. Obzorda publitsistikaning ijtimoiy hayot bilan uzviy bog‘liqligi, hayot haqiqatini badiiy idrok etishdagi o‘rni va zamonaviy adabiy jarayondagi ahamiyati ilmiy mezonlar asosida baholanadi.
Maqolada Yorqin Hayitqulov, Boris Parmuzin, Valeriy Osipov, Nurali Qobul, Rasul Rahmonov, Marvuf Jalil, Mirzakarim Pirmatov, Asqad Muxtor, Jahongir Ismoilov, Hakim Nazir, Ibrohim Rahim, Sunnatilla Anorboyev, Rahim Bekniyoz, Erkin Usmonov, Mengli Safarov, Yevgeniy Berezikov, Dadaxon Nuriy, Mirzakalon Ismoiliy, O‘tkir Hoshimov, Habibullo Qodiriy, Rahimjon Usmonov, Vohid Zohidov, Anvar Jo‘raboyev, Jamol Sharopov, Shokirali Nuraliyev, Nusrat Rahmatov va boshqa publitsistlarning ocherk, reportaj, lavha, safarnoma va publitsistik to‘plamlari qamrab olinadi. Muallif har bir ijodkorning hayot materialini tanlash mahorati, fakt va badiiy to‘qimaning uyg‘unligi, obraz yaratish usuli, tahliliy tafakkuri hamda fuqarolik pozitsiyasini qiyosiy tahlil qilib, ularning o‘zbek publitsistikasi taraqqiyotidagi o‘rnini belgilaydi.
Obzorda badiiy publitsistikaning mavzu doirasi nihoyatda keng yoritilgan. Jumladan, qishloq xo‘jaligi va paxtachilik, mehnat odami obrazi, rahbar mas’uliyati, ekologiya va tabiatni muhofaza qilish, tarixiy-etnografik meros, axloqiy-tarbiyaviy masalalar, xalqaro hayot, sport, ishchilar hayoti, urush va vatanparvarlik kabi dolzarb mavzularning publitsistik talqini atroflicha tahlil qilinadi. Muallif publitsistik asarning badiiy qimmati, avvalo, hayot haqiqatini chuqur anglash, ijtimoiy muammolarni dadil ko‘tarish, faktlarning ishonchliligi va badiiy umumlashtirish darajasi bilan belgilanishini asoslaydi.
Maqolada zamonaviy publitsistikada uchraydigan ayrim kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Xususan, balandparvozlik, sun’iy pafos, hayotiy voqelikni yuzaki tasvirlash, rasmiy ma’lumotlarga ortiqcha tayanish, konfliktlarning yetarlicha ochilmasligi va tahliliy fikrning sustligi publitsistikaning badiiy ta’sir kuchini pasaytiruvchi omillar sifatida baholanadi. Muallif chinakam publitsist hayotni bezamasdan, uning murakkab va ziddiyatli jihatlarini haqqoniy tasvirlashi, inson va jamiyat muammolariga faol fuqarolik nuqtai nazaridan yondashishi zarurligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, tahliliy tafakkur, badiiy kuzatuvchanlik va hayotiy haqiqatga sodiqlik publitsist mahoratining asosiy mezonlari sifatida ko‘rsatiladi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir publitsistik asar emas, balki turli mualliflarning ocherk, reportaj, safarnoma va publitsistik kitoblari yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif ko‘plab publitsistik namunalarni o‘zaro qiyoslash orqali o‘zbek badiiy publitsistikasining taraqqiyot bosqichlari, janriy xususiyatlari, estetik izlanishlari va rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida publitsistika janrining muayyan davrdagi umumiy manzarasini yaratadi va uning rivojlanish istiqbollarini ilmiy asosda baholaydi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining badiiy publitsistikaga oid eng salmoqli umumlashtiruvchi tadqiqotlaridan biri hisoblanadi. Unda turli publitsistik janrlar, ko‘plab mualliflarning asarlari va dolzarb ijtimoiy mavzular tizimli ravishda qamrab olinib, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, janriy imkoniyatlari hamda adabiy jarayondagi o‘rni yuzasidan ilmiy xulosalar chiqariladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa publitsistikaga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va taraqqiyotini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Maqolada Yorqin Hayitqulov, Boris Parmuzin, Valeriy Osipov, Nurali Qobul, Rasul Rahmonov, Marvuf Jalil, Mirzakarim Pirmatov, Asqad Muxtor, Jahongir Ismoilov, Hakim Nazir, Ibrohim Rahim, Sunnatilla Anorboyev, Rahim Bekniyoz, Erkin Usmonov, Mengli Safarov, Yevgeniy Berezikov, Dadaxon Nuriy, Mirzakalon Ismoiliy, O‘tkir Hoshimov, Habibullo Qodiriy, Rahimjon Usmonov, Vohid Zohidov, Anvar Jo‘raboyev, Jamol Sharopov, Shokirali Nuraliyev, Nusrat Rahmatov va boshqa publitsistlarning ocherk, reportaj, lavha, safarnoma va publitsistik to‘plamlari qamrab olinadi. Muallif har bir ijodkorning hayot materialini tanlash mahorati, fakt va badiiy to‘qimaning uyg‘unligi, obraz yaratish usuli, tahliliy tafakkuri hamda fuqarolik pozitsiyasini qiyosiy tahlil qilib, ularning o‘zbek publitsistikasi taraqqiyotidagi o‘rnini belgilaydi.
Obzorda badiiy publitsistikaning mavzu doirasi nihoyatda keng yoritilgan. Jumladan, qishloq xo‘jaligi va paxtachilik, mehnat odami obrazi, rahbar mas’uliyati, ekologiya va tabiatni muhofaza qilish, tarixiy-etnografik meros, axloqiy-tarbiyaviy masalalar, xalqaro hayot, sport, ishchilar hayoti, urush va vatanparvarlik kabi dolzarb mavzularning publitsistik talqini atroflicha tahlil qilinadi. Muallif publitsistik asarning badiiy qimmati, avvalo, hayot haqiqatini chuqur anglash, ijtimoiy muammolarni dadil ko‘tarish, faktlarning ishonchliligi va badiiy umumlashtirish darajasi bilan belgilanishini asoslaydi.
Maqolada zamonaviy publitsistikada uchraydigan ayrim kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Xususan, balandparvozlik, sun’iy pafos, hayotiy voqelikni yuzaki tasvirlash, rasmiy ma’lumotlarga ortiqcha tayanish, konfliktlarning yetarlicha ochilmasligi va tahliliy fikrning sustligi publitsistikaning badiiy ta’sir kuchini pasaytiruvchi omillar sifatida baholanadi. Muallif chinakam publitsist hayotni bezamasdan, uning murakkab va ziddiyatli jihatlarini haqqoniy tasvirlashi, inson va jamiyat muammolariga faol fuqarolik nuqtai nazaridan yondashishi zarurligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, tahliliy tafakkur, badiiy kuzatuvchanlik va hayotiy haqiqatga sodiqlik publitsist mahoratining asosiy mezonlari sifatida ko‘rsatiladi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir publitsistik asar emas, balki turli mualliflarning ocherk, reportaj, safarnoma va publitsistik kitoblari yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif ko‘plab publitsistik namunalarni o‘zaro qiyoslash orqali o‘zbek badiiy publitsistikasining taraqqiyot bosqichlari, janriy xususiyatlari, estetik izlanishlari va rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida publitsistika janrining muayyan davrdagi umumiy manzarasini yaratadi va uning rivojlanish istiqbollarini ilmiy asosda baholaydi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining badiiy publitsistikaga oid eng salmoqli umumlashtiruvchi tadqiqotlaridan biri hisoblanadi. Unda turli publitsistik janrlar, ko‘plab mualliflarning asarlari va dolzarb ijtimoiy mavzular tizimli ravishda qamrab olinib, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, janriy imkoniyatlari hamda adabiy jarayondagi o‘rni yuzasidan ilmiy xulosalar chiqariladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa publitsistikaga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning shakllanishi va taraqqiyotini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.