Roman
Tanlangan
Dramatik romanlar
Annotatsiya
Berdiali Imomov va Bahodir G‘ulomovning “Dramatik romanlar” nomli adabiy obzorida 1970-yillar o‘zbek romanchiligida kuzatilgan g‘oyaviy-badiiy izlanishlar, xususan, roman poetikasida dramatizmning kuchayishi, keskin konflikt yaratish, inson ruhiyatini chuqurroq tasvirlash va xarakterlarni murakkab hayotiy ziddiyatlar jarayonida ochish tamoyillari umumlashtirib tahlil qilinadi. Mualliflar badiiy asarning ta’sirchanligi undagi insoniy dramalarning hayotiyligi, keskin to‘qnashuvlarning tabiiyligi va xarakterlar harakatining ichki mantiq bilan asoslanishiga bog‘liq ekanini ta’kidlaydilar. Shu asosda dramatizm roman janrining g‘oyaviy-estetik imkoniyatlarini kengaytiruvchi muhim badiiy xususiyat sifatida baholanadi.
Adabiy obzorda Hamid G‘ulomning “Mangulik” romani dastlabki asosiy tahlil obyekti sifatida olinadi. Asardagi Maqsud obrazi, uning hayotiy sinovlari, ichki kechinmalari va boshqa personajlar bilan munosabatlari orqali roman dramatizmining namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Mualliflar Maqsudning Dilafruz bilan munosabatlari, Salohiddin bilan to‘qnashuvi va turli murakkab vaziyatlardagi ruhiy holatlarini tahlil qilib, qahramon xarakterini harakat va konflikt orqali ochishga intilish mavjudligini ko‘rsatadilar. Shu bilan birga, Maqsud obrazining ayrim qirralari yetarlicha individuallashtirilmagani, ayrim dramatik vaziyatlarda uning ruhiy holati chuqur asoslanmagani tanqidiy qayd etiladi. Shunga qaramay, roman dramatizmining real va ishonarli badiiy aks ettirilishi asarning muhim yutug‘i sifatida baholanadi.
Obzorning keyingi qismida O‘tkir Hoshimovning “Nur borki, soya bor” romani tahlil qilinib, Sherzod obrazi orqali ma’naviy poklik bilan nopoklik, yaxshilik bilan yovuzlik, insoniylik bilan xudbinlik o‘rtasidagi kurashning badiiy ifodasi yoritiladi. Sherzodning murakkab hayotiy vaziyatlardagi xatti-harakatlari, vijdoniy pozitsiyasi va salbiy muhit bilan to‘qnashuvlari qahramon xarakterini ochuvchi dramatik vositalar sifatida baholanadi. Mualliflar asardagi qator dramatik epizodlar qahramonning insoniy fazilatlarini namoyon qilishga xizmat qilishini qayd etish bilan birga, ayrim syujet tarmoqlarining bosh qahramon hayoti bilan yetarlicha uzviy bog‘lanmaganini asarning kamchiligi sifatida ko‘rsatadilar.
Odil Yoqubovning “Diyonat” romani esa adabiy obzorda dramatizm va xarakter yaratish nuqtayi nazaridan alohida baholanadi. Otaqo‘zi obrazi murakkab va ziddiyatli xarakter sifatida tahlil qilinib, uning shaxsiy fazilatlari, mansab va obro‘ bilan bog‘liq qarashlari, atrofidagi kishilar bilan munosabatlari hamda ma’naviy ziddiyatlari orqali roman dramatizmi ochib beriladi. Otaqo‘zi va professor Shomurodov o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, qahramonning o‘z xatti-harakatlari oqibatida yuzaga kelgan ruhiy kechinmalari xarakter rivojini belgilovchi muhim omillar sifatida ko‘rsatiladi. Mualliflar romanda ilgari surilgan diyonat, vijdon, halollik, mas’uliyat va insoniylik masalalarini asarning g‘oyaviy-estetik markazi sifatida talqin qiladilar.
Mualliflar uchala romanni qiyosiy kuzatish orqali dramatizmning faqat keskin voqealar, favqulodda hodisalar yoki tashqi to‘qnashuvlardan iborat emasligini ko‘rsatadilar. Haqiqiy dramatizm, avvalo, qahramonning ichki ruhiy kurashi, insonlar o‘rtasidagi ma’naviy-axloqiy ziddiyatlar, xarakterlarning o‘zaro to‘qnashuvi va muhim ijtimoiy muammolarning shaxs taqdiri orqali ochilishida namoyon bo‘lishi asoslanadi. Shu jihatdan konfliktning tabiiy rivoji, psixologik dalillanganlik, xarakterlarning individualligi va syujet-kompozitsion yaxlitlik roman badiiyligini belgilovchi asosiy mezonlar sifatida ilgari suriladi.
Umuman, “Dramatik romanlar” adabiy obzori 1970-yillar o‘zbek romanchiligidagi muhim badiiy-estetik tendensiyalardan biri — dramatizmning kuchayishini bir necha roman misolida umumlashtirib o‘rganishi bilan ahamiyatlidir. Berdiali Imomov va Bahodir G‘ulomov “Mangulik”, “Nur borki, soya bor” va “Diyonat” romanlarini yagona estetik mezonlar asosida qiyosiy tahlil qilib, ularning yutuqlari bilan bir qatorda xarakter yaratish, konfliktni rivojlantirish, psixologik asoslash va syujet qurilishidagi ayrim kamchiliklarini ham ko‘rsatadilar. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek romanchiligining g‘oyaviy-badiiy holatini umumlashtirish, yetakchi tendensiyalarini aniqlash va bir davrda yaratilgan asarlarni qiyosiy-estetik baholashga qaratilgan adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Hamid G‘ulomning “Mangulik” romani dastlabki asosiy tahlil obyekti sifatida olinadi. Asardagi Maqsud obrazi, uning hayotiy sinovlari, ichki kechinmalari va boshqa personajlar bilan munosabatlari orqali roman dramatizmining namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Mualliflar Maqsudning Dilafruz bilan munosabatlari, Salohiddin bilan to‘qnashuvi va turli murakkab vaziyatlardagi ruhiy holatlarini tahlil qilib, qahramon xarakterini harakat va konflikt orqali ochishga intilish mavjudligini ko‘rsatadilar. Shu bilan birga, Maqsud obrazining ayrim qirralari yetarlicha individuallashtirilmagani, ayrim dramatik vaziyatlarda uning ruhiy holati chuqur asoslanmagani tanqidiy qayd etiladi. Shunga qaramay, roman dramatizmining real va ishonarli badiiy aks ettirilishi asarning muhim yutug‘i sifatida baholanadi.
Obzorning keyingi qismida O‘tkir Hoshimovning “Nur borki, soya bor” romani tahlil qilinib, Sherzod obrazi orqali ma’naviy poklik bilan nopoklik, yaxshilik bilan yovuzlik, insoniylik bilan xudbinlik o‘rtasidagi kurashning badiiy ifodasi yoritiladi. Sherzodning murakkab hayotiy vaziyatlardagi xatti-harakatlari, vijdoniy pozitsiyasi va salbiy muhit bilan to‘qnashuvlari qahramon xarakterini ochuvchi dramatik vositalar sifatida baholanadi. Mualliflar asardagi qator dramatik epizodlar qahramonning insoniy fazilatlarini namoyon qilishga xizmat qilishini qayd etish bilan birga, ayrim syujet tarmoqlarining bosh qahramon hayoti bilan yetarlicha uzviy bog‘lanmaganini asarning kamchiligi sifatida ko‘rsatadilar.
Odil Yoqubovning “Diyonat” romani esa adabiy obzorda dramatizm va xarakter yaratish nuqtayi nazaridan alohida baholanadi. Otaqo‘zi obrazi murakkab va ziddiyatli xarakter sifatida tahlil qilinib, uning shaxsiy fazilatlari, mansab va obro‘ bilan bog‘liq qarashlari, atrofidagi kishilar bilan munosabatlari hamda ma’naviy ziddiyatlari orqali roman dramatizmi ochib beriladi. Otaqo‘zi va professor Shomurodov o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, qahramonning o‘z xatti-harakatlari oqibatida yuzaga kelgan ruhiy kechinmalari xarakter rivojini belgilovchi muhim omillar sifatida ko‘rsatiladi. Mualliflar romanda ilgari surilgan diyonat, vijdon, halollik, mas’uliyat va insoniylik masalalarini asarning g‘oyaviy-estetik markazi sifatida talqin qiladilar.
Mualliflar uchala romanni qiyosiy kuzatish orqali dramatizmning faqat keskin voqealar, favqulodda hodisalar yoki tashqi to‘qnashuvlardan iborat emasligini ko‘rsatadilar. Haqiqiy dramatizm, avvalo, qahramonning ichki ruhiy kurashi, insonlar o‘rtasidagi ma’naviy-axloqiy ziddiyatlar, xarakterlarning o‘zaro to‘qnashuvi va muhim ijtimoiy muammolarning shaxs taqdiri orqali ochilishida namoyon bo‘lishi asoslanadi. Shu jihatdan konfliktning tabiiy rivoji, psixologik dalillanganlik, xarakterlarning individualligi va syujet-kompozitsion yaxlitlik roman badiiyligini belgilovchi asosiy mezonlar sifatida ilgari suriladi.
Umuman, “Dramatik romanlar” adabiy obzori 1970-yillar o‘zbek romanchiligidagi muhim badiiy-estetik tendensiyalardan biri — dramatizmning kuchayishini bir necha roman misolida umumlashtirib o‘rganishi bilan ahamiyatlidir. Berdiali Imomov va Bahodir G‘ulomov “Mangulik”, “Nur borki, soya bor” va “Diyonat” romanlarini yagona estetik mezonlar asosida qiyosiy tahlil qilib, ularning yutuqlari bilan bir qatorda xarakter yaratish, konfliktni rivojlantirish, psixologik asoslash va syujet qurilishidagi ayrim kamchiliklarini ham ko‘rsatadilar. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek romanchiligining g‘oyaviy-badiiy holatini umumlashtirish, yetakchi tendensiyalarini aniqlash va bir davrda yaratilgan asarlarni qiyosiy-estetik baholashga qaratilgan adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.