nasriy asarlar
Tanlangan
Hozirgi adabiy jarayonga bir nazar
Annotatsiya
Salohiddin Mamajonovning “Hozirgi adabiy jarayonga bir nazar” nomli adabiy obzorida XX asrning 1970-yillari oxiridagi o‘zbek adabiy jarayonining umumiy holati, asosiy taraqqiyot tamoyillari, janriy yangilanishlari hamda nasr, nazm va dramaturgiyada kuzatilgan g‘oyaviy-badiiy izlanishlar keng ko‘lamda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif adabiyotni jamiyat va xalq hayotidagi o‘zgarishlarni badiiy idrok etuvchi estetik hodisa sifatida baholab, davr adabiyotida mavzu va muammolar doirasining kengayishi, inson ruhiyati va axloqiy dunyosiga e’tiborning ortishi, yangi shakl va tasvir vositalarining izlanishi kabi xususiyatlarni adabiy taraqqiyotning muhim belgilaridan deb ko‘rsatadi.
Adabiy obzorda o‘zbek adabiyotining xalqaro mavzularga murojaati va internatsional yo‘nalishining kengayishi alohida tendensiya sifatida kuzatiladi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Zulfiya, Mirtemir, Hamid G‘ulom, Mirmuhsin, Asqad Muxtor, Abdulla Oripov va boshqa ijodkorlarning asarlari misolida xalqlar do‘stligi, tinchlik, ozodlik va xalqaro birdamlik g‘oyalarining badiiy ifodasi ko‘rsatiladi. Muallifning fikricha, xalqaro mavzuning o‘zbek adabiyotiga chuqur kirib borishi milliy adabiyotning mavzu va badiiy tafakkur ko‘lamini kengaytirgan.
Obzorda tarixiy-inqilobiy mavzu va tarixiy shaxs obrazlarini yaratish masalasi ham batafsil ko‘rib chiqiladi. Lenin obrazining o‘zbek adabiyotidagi talqini, shuningdek, tarixiy voqelikni badiiy aks ettirish tamoyillari bir qator asarlar misolida tahlil qilinadi. Muallif tarixiy shaxsni tasvirlashda tarixiy haqiqatga sodiqlik, aniq faktlarga tayanish va ayni paytda uning insoniy qiyofasini badiiy jihatdan ochib berish zarurligini ta’kidlaydi. Shu orqali tarixiylik tamoyilining o‘zbek adabiyotida tobora mustahkamlanib borayotgani ko‘rsatiladi.
Salohiddin Mamajonov o‘zbek adabiyotida xalq obrazi va xalq qahramonligi masalasining badiiy talqiniga katta e’tibor qaratadi. Urush mavzusidagi asarlar, jumladan, “Ufq”, “Mashaqqatli yillar”, “Chinor”, “Bo‘rondan kuchli” singari romanlarda xalqning turli tarixiy davrlardagi hayoti, jasorati va ma’naviy kuchi ifodalanganini qayd etadi. Muallif xalq obrazini badiiylashtirishda uni mavhum tushuncha sifatida emas, balki individual xarakterlar, konkret taqdirlar va hayotiy konfliktlar orqali ochish zarurligini ilgari suradi.
Adabiy obzorning salmoqli qismi tarixiy roman va tarixiy-biografik nasr taraqqiyoti masalasiga bag‘ishlangan. Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, Oybekning “Navoiy” singari asarlari tarixiy voqelik va tarixiy shaxsni badiiy gavdalantirishning muhim namunalari sifatida baholanadi. Muallif tarixiy romanlarda tarix va shaxs, xalq va san’atkor, urush va tinchlik singari masalalarning talqin qilinishi o‘zbek nasrining g‘oyaviy-badiiy imkoniyatlarini kengaytirganini ta’kidlaydi. Ayni paytda ayrim tarixiy asarlarda faktografiya, xronikaga berilish, tarixiy materialning haddan tashqari ko‘pligi va xarakter yaratishdagi murakkabliklar ham mavjudligi ko‘rsatiladi.
Obzorda o‘zbek nasrida hujjatlilik tamoyilining kuchayishi ham yangi ijodiy tendensiya sifatida qayd etiladi. Muallif hujjatli nasr, memuar-avtobiografik asarlar hamda tarixiy faktlarga asoslangan roman va qissalarning ko‘payayotganini kuzatadi. Biroq hujjatlilikni tarixiy ma’lumotlarni oddiy sanab o‘tish yoki ortiqcha faktografiya bilan almashtirmaslik kerakligi uqtiriladi. Hujjat badiiy maqsadga xizmat qilishi, asarning g‘oyaviy-estetik yaxlitligi va obrazlar tizimiga tabiiy singdirilishi lozimligi asoslanadi.
Salohiddin Mamajonov zamonaviy adabiyotda ishlab chiqarish va ilmiy-texnika taraqqiyoti mavzusining yangi mazmun kasb etayotganiga ham e’tibor qaratadi. Ishchi, muhandis, olim va qishloq mehnatkashlari obrazlari orqali zamondosh insonning ma’naviy qiyofasini yaratish masalasi qo‘yiladi. Muallif ishlab chiqarish mavzusidagi asar faqat texnologik jarayon yoki mehnat faoliyatini tasvirlash bilan cheklanmasligi, balki shu jarayonda insonning ruhiyati, axloqiy tanlovi, ijtimoiy mas’uliyati va xarakterini ochib berishi kerakligini ta’kidlaydi.
Adabiy obzorda qishloq mavzusi ham davr adabiyotining dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida baholanadi. Muallif qishloq hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, paxtachilik, suv muammosi, yangi yerlarni o‘zlashtirish va qishloq kishilarining ma’naviy dunyosini tasvirlashga e’tibor qaratadi. Bunda yozuvchi ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini tasvirlash bilan cheklanmasdan, qishloq kishisining xarakteri, ruhiyati, fidoyiligi va mehnat jarayonidagi ma’naviy-axloqiy muammolarni badiiy tadqiq qilishi zarurligi ko‘rsatiladi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri fojiaviylik va dramatizmning kuchayishi bilan bog‘liq. Hamza, Abdulla Qodiriy, Oybek, Zulfiya, Mirtemir an’analaridan tortib, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Abdulla Qahhorning “Dahshat”, Shukrulloning “Jannat qaytmaydi”, O‘tkir Hoshimovning “Bahor qaytmaydi” singari asarlarigacha bo‘lgan misollar asosida fojiaviy konfliktning inson va jamiyat munosabatlarini chuqurroq ochishdagi estetik imkoniyatlari ko‘rsatiladi. Muallif fojiaviylikni shunchaki qayg‘uli voqea emas, balki inson taqdiri va ijtimoiy-ma’naviy ziddiyatlarni teran badiiy anglash vositasi sifatida baholaydi.
Salohiddin Mamajonov o‘zbek she’riyatidagi janriy va shakliy izlanishlarga ham alohida e’tibor qaratadi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Zulfiya, Asqad Muxtor, Shukrullo, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Omon Matjon kabi shoirlar ijodida falsafiy-publitsistik ruhning kuchayishi, insoniyat taqdiri, tarix va zamon masalalarining poetik talqini kuzatiladi. Lirik poema, liro-epik poema va dramatik poema singari shakllarning rivojlanishi she’riyatdagi janriy imkoniyatlarning kengayishi sifatida baholanadi. Muallif janr taraqqiyotini tashqi shakliy tajriba bilan emas, hayot materialini yangicha badiiy idrok etish ehtiyoji bilan bog‘laydi.
Obzor yakunida qissa va roman janrlaridagi yangilanishlar umumlashtiriladi. “Odam bo‘lish qiyin”, “Nur borki, soya bor”, “Mehrigiyo”, “Yillar shamoli”, “So‘nggi bekat” singari asarlar misolida zamonaviy nasrda ijtimoiy-psixologik tahlilning kuchaygani, axloqiy-ma’naviy masalalarga e’tibor ortgani ko‘rsatiladi. Muallif o‘zbek romanchiligida tarixiylik, psixologizm, ichki dramatizm, hujjatlilik, publitsistik ruh va voqeabandlik kabi turli badiiy tamoyillarning parallel ravishda rivojlanayotganini qayd etadi. Bu esa o‘zbek nasrining janriy va uslubiy jihatdan rang-baranglashayotganidan dalolat beradi.
Umuman, “Hozirgi adabiy jarayonga bir nazar” adabiy obzori 1970-yillar oxiridagi o‘zbek adabiyotining yaxlit panoramasini yaratishga qaratilgan keng qamrovli adabiy-tanqidiy tadqiqotdir. Salohiddin Mamajonov muayyan asarlarni alohida tahlil qilish bilangina cheklanmay, ular asosida davr adabiyotiga xos mavzu va muammolar ko‘lamining kengayishi, tarixiylik va hujjatlilik, psixologizm va dramatizmning kuchayishi, xalq va zamondosh qahramon konsepsiyasining yangilanishi, she’riyatdagi janriy izlanishlar hamda nasrdagi shakliy-uslubiy rang-baranglik kabi umumiy tendensiyalarni aniqlaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr adabiy jarayonining rivojlanish qonuniyatlari, yetakchi tamoyillari, yutuq va muammolarini umumlashtirib baholovchi muhim adabiy-tanqidiy manba sifatida ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda o‘zbek adabiyotining xalqaro mavzularga murojaati va internatsional yo‘nalishining kengayishi alohida tendensiya sifatida kuzatiladi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Zulfiya, Mirtemir, Hamid G‘ulom, Mirmuhsin, Asqad Muxtor, Abdulla Oripov va boshqa ijodkorlarning asarlari misolida xalqlar do‘stligi, tinchlik, ozodlik va xalqaro birdamlik g‘oyalarining badiiy ifodasi ko‘rsatiladi. Muallifning fikricha, xalqaro mavzuning o‘zbek adabiyotiga chuqur kirib borishi milliy adabiyotning mavzu va badiiy tafakkur ko‘lamini kengaytirgan.
Obzorda tarixiy-inqilobiy mavzu va tarixiy shaxs obrazlarini yaratish masalasi ham batafsil ko‘rib chiqiladi. Lenin obrazining o‘zbek adabiyotidagi talqini, shuningdek, tarixiy voqelikni badiiy aks ettirish tamoyillari bir qator asarlar misolida tahlil qilinadi. Muallif tarixiy shaxsni tasvirlashda tarixiy haqiqatga sodiqlik, aniq faktlarga tayanish va ayni paytda uning insoniy qiyofasini badiiy jihatdan ochib berish zarurligini ta’kidlaydi. Shu orqali tarixiylik tamoyilining o‘zbek adabiyotida tobora mustahkamlanib borayotgani ko‘rsatiladi.
Salohiddin Mamajonov o‘zbek adabiyotida xalq obrazi va xalq qahramonligi masalasining badiiy talqiniga katta e’tibor qaratadi. Urush mavzusidagi asarlar, jumladan, “Ufq”, “Mashaqqatli yillar”, “Chinor”, “Bo‘rondan kuchli” singari romanlarda xalqning turli tarixiy davrlardagi hayoti, jasorati va ma’naviy kuchi ifodalanganini qayd etadi. Muallif xalq obrazini badiiylashtirishda uni mavhum tushuncha sifatida emas, balki individual xarakterlar, konkret taqdirlar va hayotiy konfliktlar orqali ochish zarurligini ilgari suradi.
Adabiy obzorning salmoqli qismi tarixiy roman va tarixiy-biografik nasr taraqqiyoti masalasiga bag‘ishlangan. Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, Oybekning “Navoiy” singari asarlari tarixiy voqelik va tarixiy shaxsni badiiy gavdalantirishning muhim namunalari sifatida baholanadi. Muallif tarixiy romanlarda tarix va shaxs, xalq va san’atkor, urush va tinchlik singari masalalarning talqin qilinishi o‘zbek nasrining g‘oyaviy-badiiy imkoniyatlarini kengaytirganini ta’kidlaydi. Ayni paytda ayrim tarixiy asarlarda faktografiya, xronikaga berilish, tarixiy materialning haddan tashqari ko‘pligi va xarakter yaratishdagi murakkabliklar ham mavjudligi ko‘rsatiladi.
Obzorda o‘zbek nasrida hujjatlilik tamoyilining kuchayishi ham yangi ijodiy tendensiya sifatida qayd etiladi. Muallif hujjatli nasr, memuar-avtobiografik asarlar hamda tarixiy faktlarga asoslangan roman va qissalarning ko‘payayotganini kuzatadi. Biroq hujjatlilikni tarixiy ma’lumotlarni oddiy sanab o‘tish yoki ortiqcha faktografiya bilan almashtirmaslik kerakligi uqtiriladi. Hujjat badiiy maqsadga xizmat qilishi, asarning g‘oyaviy-estetik yaxlitligi va obrazlar tizimiga tabiiy singdirilishi lozimligi asoslanadi.
Salohiddin Mamajonov zamonaviy adabiyotda ishlab chiqarish va ilmiy-texnika taraqqiyoti mavzusining yangi mazmun kasb etayotganiga ham e’tibor qaratadi. Ishchi, muhandis, olim va qishloq mehnatkashlari obrazlari orqali zamondosh insonning ma’naviy qiyofasini yaratish masalasi qo‘yiladi. Muallif ishlab chiqarish mavzusidagi asar faqat texnologik jarayon yoki mehnat faoliyatini tasvirlash bilan cheklanmasligi, balki shu jarayonda insonning ruhiyati, axloqiy tanlovi, ijtimoiy mas’uliyati va xarakterini ochib berishi kerakligini ta’kidlaydi.
Adabiy obzorda qishloq mavzusi ham davr adabiyotining dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida baholanadi. Muallif qishloq hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, paxtachilik, suv muammosi, yangi yerlarni o‘zlashtirish va qishloq kishilarining ma’naviy dunyosini tasvirlashga e’tibor qaratadi. Bunda yozuvchi ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini tasvirlash bilan cheklanmasdan, qishloq kishisining xarakteri, ruhiyati, fidoyiligi va mehnat jarayonidagi ma’naviy-axloqiy muammolarni badiiy tadqiq qilishi zarurligi ko‘rsatiladi.
Obzorning muhim yo‘nalishlaridan yana biri fojiaviylik va dramatizmning kuchayishi bilan bog‘liq. Hamza, Abdulla Qodiriy, Oybek, Zulfiya, Mirtemir an’analaridan tortib, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Abdulla Qahhorning “Dahshat”, Shukrulloning “Jannat qaytmaydi”, O‘tkir Hoshimovning “Bahor qaytmaydi” singari asarlarigacha bo‘lgan misollar asosida fojiaviy konfliktning inson va jamiyat munosabatlarini chuqurroq ochishdagi estetik imkoniyatlari ko‘rsatiladi. Muallif fojiaviylikni shunchaki qayg‘uli voqea emas, balki inson taqdiri va ijtimoiy-ma’naviy ziddiyatlarni teran badiiy anglash vositasi sifatida baholaydi.
Salohiddin Mamajonov o‘zbek she’riyatidagi janriy va shakliy izlanishlarga ham alohida e’tibor qaratadi. G‘afur G‘ulom, Oybek, Zulfiya, Asqad Muxtor, Shukrullo, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Omon Matjon kabi shoirlar ijodida falsafiy-publitsistik ruhning kuchayishi, insoniyat taqdiri, tarix va zamon masalalarining poetik talqini kuzatiladi. Lirik poema, liro-epik poema va dramatik poema singari shakllarning rivojlanishi she’riyatdagi janriy imkoniyatlarning kengayishi sifatida baholanadi. Muallif janr taraqqiyotini tashqi shakliy tajriba bilan emas, hayot materialini yangicha badiiy idrok etish ehtiyoji bilan bog‘laydi.
Obzor yakunida qissa va roman janrlaridagi yangilanishlar umumlashtiriladi. “Odam bo‘lish qiyin”, “Nur borki, soya bor”, “Mehrigiyo”, “Yillar shamoli”, “So‘nggi bekat” singari asarlar misolida zamonaviy nasrda ijtimoiy-psixologik tahlilning kuchaygani, axloqiy-ma’naviy masalalarga e’tibor ortgani ko‘rsatiladi. Muallif o‘zbek romanchiligida tarixiylik, psixologizm, ichki dramatizm, hujjatlilik, publitsistik ruh va voqeabandlik kabi turli badiiy tamoyillarning parallel ravishda rivojlanayotganini qayd etadi. Bu esa o‘zbek nasrining janriy va uslubiy jihatdan rang-baranglashayotganidan dalolat beradi.
Umuman, “Hozirgi adabiy jarayonga bir nazar” adabiy obzori 1970-yillar oxiridagi o‘zbek adabiyotining yaxlit panoramasini yaratishga qaratilgan keng qamrovli adabiy-tanqidiy tadqiqotdir. Salohiddin Mamajonov muayyan asarlarni alohida tahlil qilish bilangina cheklanmay, ular asosida davr adabiyotiga xos mavzu va muammolar ko‘lamining kengayishi, tarixiylik va hujjatlilik, psixologizm va dramatizmning kuchayishi, xalq va zamondosh qahramon konsepsiyasining yangilanishi, she’riyatdagi janriy izlanishlar hamda nasrdagi shakliy-uslubiy rang-baranglik kabi umumiy tendensiyalarni aniqlaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr adabiy jarayonining rivojlanish qonuniyatlari, yetakchi tamoyillari, yutuq va muammolarini umumlashtirib baholovchi muhim adabiy-tanqidiy manba sifatida ahamiyat kasb etadi.