nasriy asarlar
Tanlangan
Izlanishlar va muammolar
Annotatsiya
Umarali Normatovning “Izlanishlar va muammolar” nomli maqolasi 1984-yilda yaratilgan o‘zbek roman va qissalarining badiiy-estetik xususiyatlari, g‘oyaviy yo‘nalishlari hamda adabiy jarayondagi o‘rnini yoritishga bag‘ishlangan keng qamrovli adabiy-tanqidiy obzordir. Muallif yil davomida yaratilgan nasriy asarlarni yagona adabiy jarayon doirasida baholab, zamonaviy o‘zbek prozasining rivojlanish tendensiyalari, badiiy izlanishlari va dolzarb muammolarini ilmiy asosda tahlil qiladi.
Maqolada Murod Muhammad Do‘stning “Iste’fo”, Erkin A’zamning “Javob”, Xotamovning “Quduq tepasidagi oy”, Emin Usmonovning “Ko‘ngil ko‘zi”, Murodjon Mansurovning “Mangul jang”, Muhammad Solihning “Muvozanat”, Ibrohim Rahimning “General Ravshanov”, Evgeniy Berezikovning “Qizil Buxoro” romanlari hamda Hamid Mallayev, Erkin Raimov, O‘tkir Mirtemir, Hamid Olimjon va boshqa adiblarning qissa va romanlari atroflicha tahlil etiladi. Har bir asar syujet qurilishi, xarakter yaratish mahorati, konflikt, kompozitsiya, psixologik tasvir, tarixiy haqiqat va zamonaviy hayot voqeliklarini aks ettirish darajasi nuqtai nazaridan baholanadi.
Muallif adabiy jarayonni kuzatar ekan, nasr taraqqiyotidagi ijobiy izlanishlarni alohida e’tirof etadi. Jumladan, inson ruhiyatini chuqur ochishga intilish, murakkab xarakterlar yaratish, tarixiy voqealarni badiiy talqin qilish, ijtimoiy-ma’naviy masalalarni falsafiy mushohada bilan yoritish kabi jihatlar zamonaviy prozaning muhim yutuqlari sifatida ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan publitsistik ruhning kuchliligi, syujetning sun’iyligi, xarakterlar psixologik asoslanishidagi sustlik, kompozitsion bo‘shliqlar va badiiy umumlashtirishdagi kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Muallif tanqidiy baholarini aniq asarlar va qahramonlar misolida dalillaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir ijodkor emas, balki butun bir yil davomida yaratilgan roman va qissalar tizimli ravishda qamrab olinadi. Muallif asarlar o‘rtasidagi umumiy va farqli jihatlarni qiyoslab, zamonaviy nasrning badiiy taraqqiyot yo‘nalishlari, estetik izlanishlari va kelgusidagi rivojlanish istiqbollari haqida umumlashma xulosalar chiqaradi. Shu sababli maqola panoramali adabiy obzor xususiyatiga ega bo‘lib, o‘zbek nasrining muayyan davrdagi umumiy manzarasini yaratishga xizmat qiladi.
Mazkur maqola 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligida roman va qissalar rivojini kompleks tahlil qilgan muhim adabiy obzor namunalaridan biri hisoblanadi. Unda adabiy jarayonni kuzatish, yangi badiiy izlanishlarni baholash, asarlarni qiyosiy tahlil qilish va davr nasrining estetik tamoyillarini aniqlash adabiy obzor janrining asosiy belgilarini namoyon etadi. Shu jihatdan maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Maqolada Murod Muhammad Do‘stning “Iste’fo”, Erkin A’zamning “Javob”, Xotamovning “Quduq tepasidagi oy”, Emin Usmonovning “Ko‘ngil ko‘zi”, Murodjon Mansurovning “Mangul jang”, Muhammad Solihning “Muvozanat”, Ibrohim Rahimning “General Ravshanov”, Evgeniy Berezikovning “Qizil Buxoro” romanlari hamda Hamid Mallayev, Erkin Raimov, O‘tkir Mirtemir, Hamid Olimjon va boshqa adiblarning qissa va romanlari atroflicha tahlil etiladi. Har bir asar syujet qurilishi, xarakter yaratish mahorati, konflikt, kompozitsiya, psixologik tasvir, tarixiy haqiqat va zamonaviy hayot voqeliklarini aks ettirish darajasi nuqtai nazaridan baholanadi.
Muallif adabiy jarayonni kuzatar ekan, nasr taraqqiyotidagi ijobiy izlanishlarni alohida e’tirof etadi. Jumladan, inson ruhiyatini chuqur ochishga intilish, murakkab xarakterlar yaratish, tarixiy voqealarni badiiy talqin qilish, ijtimoiy-ma’naviy masalalarni falsafiy mushohada bilan yoritish kabi jihatlar zamonaviy prozaning muhim yutuqlari sifatida ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan publitsistik ruhning kuchliligi, syujetning sun’iyligi, xarakterlar psixologik asoslanishidagi sustlik, kompozitsion bo‘shliqlar va badiiy umumlashtirishdagi kamchiliklar ham xolis tanqid qilinadi. Muallif tanqidiy baholarini aniq asarlar va qahramonlar misolida dalillaydi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir ijodkor emas, balki butun bir yil davomida yaratilgan roman va qissalar tizimli ravishda qamrab olinadi. Muallif asarlar o‘rtasidagi umumiy va farqli jihatlarni qiyoslab, zamonaviy nasrning badiiy taraqqiyot yo‘nalishlari, estetik izlanishlari va kelgusidagi rivojlanish istiqbollari haqida umumlashma xulosalar chiqaradi. Shu sababli maqola panoramali adabiy obzor xususiyatiga ega bo‘lib, o‘zbek nasrining muayyan davrdagi umumiy manzarasini yaratishga xizmat qiladi.
Mazkur maqola 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligida roman va qissalar rivojini kompleks tahlil qilgan muhim adabiy obzor namunalaridan biri hisoblanadi. Unda adabiy jarayonni kuzatish, yangi badiiy izlanishlarni baholash, asarlarni qiyosiy tahlil qilish va davr nasrining estetik tamoyillarini aniqlash adabiy obzor janrining asosiy belgilarini namoyon etadi. Shu jihatdan maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda muhim nazariy va amaliy manba sifatida ilmiy ahamiyat kasb etadi.