Turli mavzular
Tanlangan
Mavzu, g'oya va xarakter
Annotatsiya
Berdiali Imomovning “Mavzu, g‘oya va xarakter” nomli maqolasi o‘zbek adabiyotida diniy xurofot va bid’atlarga qarshi kurash ruhida yaratilgan badiiy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif ateistik ruhdagi nasriy, dramatik va hajviy asarlarni yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qiladi hamda mazkur yo‘nalishning o‘zbek adabiyotidagi taraqqiyoti, badiiy yutuqlari va mavjud kamchiliklarini ilmiy mezonlar asosida baholaydi. Maqolada mavzu tanlovi, g‘oyaviy yo‘nalish va xarakter yaratish masalalari asosiy tahlil mezoni sifatida ilgari suriladi.
Obzorda Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodidan boshlab G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Asqad Muxtor, Xudoyberdi To‘xtaboyev, Xayriddin Sultonov, Tog‘ay Murod, Sobir Abdulla, Abdulla Oripov, Hamid G‘ulom hamda boshqa yozuvchilarning hikoya, qissa, roman, drama va komediyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif diniy aqidaparastlik, xurofot, bid’at va mutaassiblikka qarshi kurash mavzusining turli janrlardagi badiiy talqinini solishtirib, har bir asarning g‘oyaviy mazmuni, badiiy yechimi, xarakter yaratish usuli va hayotiy ishonarliligini atroflicha baholaydi.
Maqolada, ayniqsa, G‘afur G‘ulom va Abdulla Qahhor hikoyalarida diniy mutaassiblikning hajviy vositalar orqali fosh etilishi, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Sariq devning o‘limi” hamda “Yillar va yo‘llar” asarlarida diniy qarashlarning inson taqdiriga ta’siri, Xayriddin Sultonovning “Oqshomlar” va “O‘zning elingda eding” qissalarida diniy e’tiqod va zamonaviy tafakkur o‘rtasidagi ziddiyat, Tog‘ay Murod hamda boshqa yozuvchilarning hikoyalarida esa inson xarakterining ruhiy o‘sishi va ma’naviy uyg‘onish jarayoni chuqur tahlil qilinadi. Muallif asarlarni nafaqat g‘oyaviy jihatdan, balki obrazlar tizimi, psixologik tasvir, konflikt, syujet va kompozitsiya nuqtai nazaridan ham qiyosiy o‘rganadi.
Obzorda ateistik ruhdagi adabiyotning bosh maqsadi diniy aqidaparastlikni fosh etish bilangina cheklanmasligi, balki inson tafakkurini ma’rifat, ilm-fan va zamonaviy dunyoqarash asosida tarbiyalashdan iborat ekani ta’kidlanadi. Muallif xarakter yaratish masalasiga alohida e’tibor qaratib, badiiy asarda qahramonning ichki olami, ruhiy evolyutsiyasi va hayotiy ishonarliligi g‘oyaviy ta’sirchanlikning asosiy sharti ekanini ilmiy asoslaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan sxematik obrazlar, g‘oyaning badiiylikdan ustun qo‘yilishi, publitsistik ruhning kuchayishi va konfliktlarning sun’iyligi kabi kamchiliklar ham tanqidiy baholanadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir asar yoki yozuvchi emas, balki turli davr va avlod vakillarining hikoya, qissa, roman va dramatik asarlari yagona mavzu doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali ateistik ruhdagi adabiyotning shakllanish bosqichlari, badiiy izlanishlari, janriy xususiyatlari va rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiyotida diniy-xurofiy qarashlarga qarshi yo‘nalishning adabiy jarayondagi o‘rnini yorituvchi muhim ilmiy-tanqidiy manba hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muayyan mavzuga bag‘ishlangan umumlashtiruvchi tadqiqotlaridan biri bo‘lib, unda turli janrlardagi badiiy asarlar qiyosiy tahlil qilinadi, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, xarakter yaratish mahorati va estetik tamoyillari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqariladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, xususan mavzuli adabiy obzorlarning rivojlanish bosqichlarini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodidan boshlab G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Asqad Muxtor, Xudoyberdi To‘xtaboyev, Xayriddin Sultonov, Tog‘ay Murod, Sobir Abdulla, Abdulla Oripov, Hamid G‘ulom hamda boshqa yozuvchilarning hikoya, qissa, roman, drama va komediyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif diniy aqidaparastlik, xurofot, bid’at va mutaassiblikka qarshi kurash mavzusining turli janrlardagi badiiy talqinini solishtirib, har bir asarning g‘oyaviy mazmuni, badiiy yechimi, xarakter yaratish usuli va hayotiy ishonarliligini atroflicha baholaydi.
Maqolada, ayniqsa, G‘afur G‘ulom va Abdulla Qahhor hikoyalarida diniy mutaassiblikning hajviy vositalar orqali fosh etilishi, Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Sariq devning o‘limi” hamda “Yillar va yo‘llar” asarlarida diniy qarashlarning inson taqdiriga ta’siri, Xayriddin Sultonovning “Oqshomlar” va “O‘zning elingda eding” qissalarida diniy e’tiqod va zamonaviy tafakkur o‘rtasidagi ziddiyat, Tog‘ay Murod hamda boshqa yozuvchilarning hikoyalarida esa inson xarakterining ruhiy o‘sishi va ma’naviy uyg‘onish jarayoni chuqur tahlil qilinadi. Muallif asarlarni nafaqat g‘oyaviy jihatdan, balki obrazlar tizimi, psixologik tasvir, konflikt, syujet va kompozitsiya nuqtai nazaridan ham qiyosiy o‘rganadi.
Obzorda ateistik ruhdagi adabiyotning bosh maqsadi diniy aqidaparastlikni fosh etish bilangina cheklanmasligi, balki inson tafakkurini ma’rifat, ilm-fan va zamonaviy dunyoqarash asosida tarbiyalashdan iborat ekani ta’kidlanadi. Muallif xarakter yaratish masalasiga alohida e’tibor qaratib, badiiy asarda qahramonning ichki olami, ruhiy evolyutsiyasi va hayotiy ishonarliligi g‘oyaviy ta’sirchanlikning asosiy sharti ekanini ilmiy asoslaydi. Shu bilan birga, ayrim asarlarda uchraydigan sxematik obrazlar, g‘oyaning badiiylikdan ustun qo‘yilishi, publitsistik ruhning kuchayishi va konfliktlarning sun’iyligi kabi kamchiliklar ham tanqidiy baholanadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir asar yoki yozuvchi emas, balki turli davr va avlod vakillarining hikoya, qissa, roman va dramatik asarlari yagona mavzu doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif qiyosiy tahlil usuli orqali ateistik ruhdagi adabiyotning shakllanish bosqichlari, badiiy izlanishlari, janriy xususiyatlari va rivojlanish tendensiyalarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola mavzuli (tematik) adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiyotida diniy-xurofiy qarashlarga qarshi yo‘nalishning adabiy jarayondagi o‘rnini yorituvchi muhim ilmiy-tanqidiy manba hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muayyan mavzuga bag‘ishlangan umumlashtiruvchi tadqiqotlaridan biri bo‘lib, unda turli janrlardagi badiiy asarlar qiyosiy tahlil qilinadi, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, xarakter yaratish mahorati va estetik tamoyillari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqariladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, xususan mavzuli adabiy obzorlarning rivojlanish bosqichlarini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.