Roman
Tanlangan
Nasr va davr
Annotatsiya
Sobir Mirvaliyevning “Nasr va davr” nomli adabiy obzorida o‘zbek romanchiligining vujudga kelishi, shakllanish manbalari va keyingi taraqqiyot bosqichlari yaxlit adabiy-tarixiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif roman janrini xalq adabiyotining madaniy-estetik taraqqiyotini namoyon etuvchi muhim shakl sifatida baholab, uning yuzaga kelishini xalq og‘zaki ijodidagi epik an’analar, yozma adabiyotning realistik tajribasi hamda rus va jahon romanchiligi ta’siri bilan bog‘laydi. Shu asosda o‘zbek romanining shakllanishi uzoq davom etgan adabiy izlanishlar va janriy takomillashuvning mahsuli ekanligi ko‘rsatiladi.
Adabiy obzorda o‘zbek romanchiligining dastlabki namunalari va roman janriga olib kelgan ijodiy tajribalar tarixiy izchillikda ko‘rib chiqiladi. Hamzaning nasriy asarlari, Mirmuhsin Shermuhamedovning “Befarzand Ochildiboy”, Abdulla Qodiriyning “Juvonboz” singari dastlabki tajribalari yangi tipdagi nasrning shakllanish jarayoni bilan bog‘lanadi. Muallif bu asarlarni hali janr talablariga to‘la javob beradigan mukammal romanlar sifatida emas, balki o‘zbek realistik romanchiligining yuzaga kelishiga zamin yaratgan dastlabki izlanishlar sifatida baholaydi. Shu jihatdan obzorda o‘zbek romanining paydo bo‘lishi muayyan bir asar bilan emas, balki bosqichma-bosqich kechgan tarixiy-adabiy jarayon sifatida talqin etiladi.
Muallif Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari bilan o‘zbek romanchiligi yangi va yuksak bosqichga ko‘tarilganini ta’kidlaydi. Qodiriy ijodida tarixiy voqelikni badiiy o‘zlashtirish, qahramon tanlash, xarakter va taqdir yaratish, psixologik tasvir hamda realistik ifoda imkoniyatlarining takomillashgani ko‘rsatiladi. Shuningdek, Sadriddin Ayniyning “Buxoro jallodlari”, “Odina”, “Qullar”, Oybekning “Qutlug‘ qon”, “Navoiy”, Abdulla Qahhorning “Sarob” kabi asarlari misolida o‘zbek realistik romanchiligining mavzu, qahramon, uslub va badiiy tasvir jihatidan boyib borishi kuzatiladi.
Adabiy obzorda keyingi bosqich o‘zbek romanchiligida ijtimoiy hayot va kurash, inson taqdiri, shaxs va jamiyat munosabati, qahramon ruhiyati kabi masalalarning yetakchi o‘ringa chiqishi qayd etiladi. Roman janrining tarixiy, tarixiy-biografik, zamonaviy, harbiy, publitsistik, lirik, falsafiy va psixologik ko‘rinishlar bilan boyib borishi janr taraqqiyotining muhim belgisi sifatida ko‘rsatiladi. X. Nazir, P. Qodirov, S. Ahmad, O. Yoqubov, U. Umarbekov, J. Abdullaxonov, X. To‘xtaboyev kabi adiblar ijodi o‘zbek romanchiligining mavzu va uslub imkoniyatlari kengayganini ko‘rsatuvchi dalillar sifatida keltiriladi.
Shu bilan birga, muallif keyingi davr romanchiligini faqat yutuqlar nuqtayi nazaridan baholamaydi. Ayrim romanlarda shoshma-shosharlik va mahorat yetishmasligi sababli ortiqcha so‘zlilik, qahramon psixologiyasini chuqur ochish o‘rniga bayonchilikka berilish, ijtimoiy-badiiy tahlilning tavsifchilik bilan almashishi kabi kamchiliklar mavjudligini ko‘rsatadi. Biroq bu nuqsonlar o‘zbek romanchiligining umumiy taraqqiyotini belgilovchi hodisa emasligi, janr rivojini g‘oyaviy yetuk va badiiy yuksak asarlar belgilashi ta’kidlanadi.
Umuman, “Nasr va davr” adabiy obzori o‘zbek romanchiligining dastlabki shakllanishidan boshlab keyingi taraqqiyot bosqichlarigacha bo‘lgan jarayonni tarixiylik tamoyili asosida umumlashtirishi bilan ahamiyatlidir. Unda roman janrining milliy manbalari, dastlabki tajribalari, realistik roman darajasiga ko‘tarilishi, janriy va uslubiy jihatdan boyishi hamda turli davrlardagi yetakchi taraqqiyot tendensiyalari izchil kuzatiladi. Shu jihatdan obzor o‘zbek romanchiligi tarixini muayyan asarlar va ijodkorlar misolida umumlashtirib, roman janrining shakllanish va taraqqiyot dinamikasini yorituvchi adabiy obzor sifatida xarakterlanadi.
Adabiy obzorda o‘zbek romanchiligining dastlabki namunalari va roman janriga olib kelgan ijodiy tajribalar tarixiy izchillikda ko‘rib chiqiladi. Hamzaning nasriy asarlari, Mirmuhsin Shermuhamedovning “Befarzand Ochildiboy”, Abdulla Qodiriyning “Juvonboz” singari dastlabki tajribalari yangi tipdagi nasrning shakllanish jarayoni bilan bog‘lanadi. Muallif bu asarlarni hali janr talablariga to‘la javob beradigan mukammal romanlar sifatida emas, balki o‘zbek realistik romanchiligining yuzaga kelishiga zamin yaratgan dastlabki izlanishlar sifatida baholaydi. Shu jihatdan obzorda o‘zbek romanining paydo bo‘lishi muayyan bir asar bilan emas, balki bosqichma-bosqich kechgan tarixiy-adabiy jarayon sifatida talqin etiladi.
Muallif Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari bilan o‘zbek romanchiligi yangi va yuksak bosqichga ko‘tarilganini ta’kidlaydi. Qodiriy ijodida tarixiy voqelikni badiiy o‘zlashtirish, qahramon tanlash, xarakter va taqdir yaratish, psixologik tasvir hamda realistik ifoda imkoniyatlarining takomillashgani ko‘rsatiladi. Shuningdek, Sadriddin Ayniyning “Buxoro jallodlari”, “Odina”, “Qullar”, Oybekning “Qutlug‘ qon”, “Navoiy”, Abdulla Qahhorning “Sarob” kabi asarlari misolida o‘zbek realistik romanchiligining mavzu, qahramon, uslub va badiiy tasvir jihatidan boyib borishi kuzatiladi.
Adabiy obzorda keyingi bosqich o‘zbek romanchiligida ijtimoiy hayot va kurash, inson taqdiri, shaxs va jamiyat munosabati, qahramon ruhiyati kabi masalalarning yetakchi o‘ringa chiqishi qayd etiladi. Roman janrining tarixiy, tarixiy-biografik, zamonaviy, harbiy, publitsistik, lirik, falsafiy va psixologik ko‘rinishlar bilan boyib borishi janr taraqqiyotining muhim belgisi sifatida ko‘rsatiladi. X. Nazir, P. Qodirov, S. Ahmad, O. Yoqubov, U. Umarbekov, J. Abdullaxonov, X. To‘xtaboyev kabi adiblar ijodi o‘zbek romanchiligining mavzu va uslub imkoniyatlari kengayganini ko‘rsatuvchi dalillar sifatida keltiriladi.
Shu bilan birga, muallif keyingi davr romanchiligini faqat yutuqlar nuqtayi nazaridan baholamaydi. Ayrim romanlarda shoshma-shosharlik va mahorat yetishmasligi sababli ortiqcha so‘zlilik, qahramon psixologiyasini chuqur ochish o‘rniga bayonchilikka berilish, ijtimoiy-badiiy tahlilning tavsifchilik bilan almashishi kabi kamchiliklar mavjudligini ko‘rsatadi. Biroq bu nuqsonlar o‘zbek romanchiligining umumiy taraqqiyotini belgilovchi hodisa emasligi, janr rivojini g‘oyaviy yetuk va badiiy yuksak asarlar belgilashi ta’kidlanadi.
Umuman, “Nasr va davr” adabiy obzori o‘zbek romanchiligining dastlabki shakllanishidan boshlab keyingi taraqqiyot bosqichlarigacha bo‘lgan jarayonni tarixiylik tamoyili asosida umumlashtirishi bilan ahamiyatlidir. Unda roman janrining milliy manbalari, dastlabki tajribalari, realistik roman darajasiga ko‘tarilishi, janriy va uslubiy jihatdan boyishi hamda turli davrlardagi yetakchi taraqqiyot tendensiyalari izchil kuzatiladi. Shu jihatdan obzor o‘zbek romanchiligi tarixini muayyan asarlar va ijodkorlar misolida umumlashtirib, roman janrining shakllanish va taraqqiyot dinamikasini yorituvchi adabiy obzor sifatida xarakterlanadi.