nasriy asarlar
Tanlangan
O`tmishning rangin lahzalari
Annotatsiya
Mahmud Sattorovning “O‘tmishning rangin lavhalari” nomli adabiy obzori keyingi yillarda yaratilgan o‘zbek tarixiy roman va qissalarining badiiy-estetik xususiyatlari, tarixiy haqiqatning badiiy talqini hamda tarixiy mavzudagi asarlarning taraqqiyot tendensiyalarini yoritishga bag‘ishlangan. Adabiy obzorda tarixiy nasr namunalari yagona adabiy jarayon doirasida qiyosiy tahlil qilinib, yozuvchilarning tarixiy voqelikni badiiy umumlashtirishdagi mahorati, milliy tarix va ma’naviy merosga munosabati hamda tarixiy shaxslar obrazini yaratishdagi ijodiy izlanishlari ilmiy-estetik mezonlar asosida baholanadi.
Adabiy obzorda Mirmuhsinning “Sarbadorlar”, Muhammad Alining “Ulug‘ saltanat”, Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” va “Avlodlar dovoni”, Asqad Muxtorning “Chinor”, Xurshid Davronning “Samarqand xayoli”, Shodiqul Hamro, Xurshid Do‘stmuhammad hamda boshqa yozuvchilarning tarixiy roman va qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima uyg‘unligi, tarixiy shaxslar xarakteri, milliy davlatchilik g‘oyasi, xalqning ozodlik kurashi, ma’naviy meros va tarixiy xotiraning badiiy ifodalanishiga alohida e’tibor qaratadi.
Adabiy obzorda tarixiy asarlarning syujet-kompozitsiyasi, tarixiy kolorit, xarakter yaratish mahorati, hujjatlilik va badiiylik uyg‘unligi, til va uslub, tarixiy tafsilotlardan foydalanish darajasi hamda yozuvchilarning tarixiy voqelikka munosabati asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif tarixiy manbalarga tayangan holda yuksak badiiy umumlashtirishga erishgan asarlarni yuqori baholab, tarixiy faktlarning sun’iy talqini, obrazlarning biryoqlamaligi va tarixiy muhitning yetarlicha ochilmaganligi kabi ayrim kamchiliklarni ham tanqidiy ruhda ko‘rsatadi.
Muallif tarixiy mavzudagi nasrning taraqqiyoti tarixiy haqiqatni chuqur anglash, milliy o‘zlikni yoritish va tarixiy shaxslar faoliyatini zamonaviy estetik mezonlar asosida talqin etish bilan chambarchas bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda tarixiy roman va qissalarning g‘oyaviy yo‘nalishi, badiiy mahorati, estetik qimmati hamda janrning rivojlanish istiqbollari qiyosiy tahlil qilinib, tarixiy nasrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir tarixiy asar emas, balki keyingi yillarda yaratilgan ko‘plab tarixiy roman va qissalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning tarixiy asarlarini o‘zaro qiyoslab, tarixiy nasrning poetik xususiyatlari, estetik mezonlari va rivojlanish yo‘nalishlari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning janriy xususiyatini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek tarixiy nasrining badiiy taraqqiyotini, tarixiy roman va qissalarda milliy tarix hamda tarixiy shaxslar talqinining rivojlanishini yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda tarixiy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari va tarixiy nasr taraqqiyotining asosiy tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda tarixiy asarlarga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning muhim namunalaridan biri sifatida nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Mirmuhsinning “Sarbadorlar”, Muhammad Alining “Ulug‘ saltanat”, Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” va “Avlodlar dovoni”, Asqad Muxtorning “Chinor”, Xurshid Davronning “Samarqand xayoli”, Shodiqul Hamro, Xurshid Do‘stmuhammad hamda boshqa yozuvchilarning tarixiy roman va qissalari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ushbu asarlarda tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima uyg‘unligi, tarixiy shaxslar xarakteri, milliy davlatchilik g‘oyasi, xalqning ozodlik kurashi, ma’naviy meros va tarixiy xotiraning badiiy ifodalanishiga alohida e’tibor qaratadi.
Adabiy obzorda tarixiy asarlarning syujet-kompozitsiyasi, tarixiy kolorit, xarakter yaratish mahorati, hujjatlilik va badiiylik uyg‘unligi, til va uslub, tarixiy tafsilotlardan foydalanish darajasi hamda yozuvchilarning tarixiy voqelikka munosabati asosiy tahlil mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Muallif tarixiy manbalarga tayangan holda yuksak badiiy umumlashtirishga erishgan asarlarni yuqori baholab, tarixiy faktlarning sun’iy talqini, obrazlarning biryoqlamaligi va tarixiy muhitning yetarlicha ochilmaganligi kabi ayrim kamchiliklarni ham tanqidiy ruhda ko‘rsatadi.
Muallif tarixiy mavzudagi nasrning taraqqiyoti tarixiy haqiqatni chuqur anglash, milliy o‘zlikni yoritish va tarixiy shaxslar faoliyatini zamonaviy estetik mezonlar asosida talqin etish bilan chambarchas bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Adabiy obzorda tarixiy roman va qissalarning g‘oyaviy yo‘nalishi, badiiy mahorati, estetik qimmati hamda janrning rivojlanish istiqbollari qiyosiy tahlil qilinib, tarixiy nasrning taraqqiyot tendensiyalari yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi.
Adabiy obzorning ilmiy ahamiyati shundaki, unda alohida bir tarixiy asar emas, balki keyingi yillarda yaratilgan ko‘plab tarixiy roman va qissalar yagona adabiy jarayon doirasida umumlashtirilgan holda tahlil qilinadi. Muallif turli yozuvchilarning tarixiy asarlarini o‘zaro qiyoslab, tarixiy nasrning poetik xususiyatlari, estetik mezonlari va rivojlanish yo‘nalishlari yuzasidan ilmiy xulosalar chiqaradi. Keng qamrovli qiyosiy tahlil va adabiy jarayonni yaxlit baholash ushbu adabiy obzorning janriy xususiyatini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek tarixiy nasrining badiiy taraqqiyotini, tarixiy roman va qissalarda milliy tarix hamda tarixiy shaxslar talqinining rivojlanishini yorituvchi muhim adabiy-tanqidiy manbalardan biridir. Unda tarixiy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchilarning ijodiy izlanishlari va tarixiy nasr taraqqiyotining asosiy tendensiyalari yuzasidan umumlashgan ilmiy xulosalar berilgan. Shu sababli ushbu adabiy obzor “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda tarixiy asarlarga bag‘ishlangan adabiy obzorlarning muhim namunalaridan biri sifatida nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.