nasriy asarlar
Tanlangan
Prozamiozda tarixiy tematika
Annotatsiya
G‘ulom Karimovning “Prozamizda tarixiy tematika” nomli adabiy obzorida o‘zbek nasrida tarixiy mavzuning shakllanishi, taraqqiyot bosqichlari va tarixiy roman janrining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari keng ko‘lamda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif tarixiy mavzuning o‘zbek nasridagi ildizlarini Sadriddin Ayniy, Abdulla Qodiriy va Oybek ijodi bilan bog‘lab, keyingi davrda tarixiy roman, qissa va tarixiy-biografik asarlar ko‘lamining kengayganini kuzatadi. Ayniqsa, 1970-yillarda tarixiy mavzuga qiziqish kuchaygani, natijada Mirmuhsin, Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov kabi adiblarning yirik tarixiy romanlari yuzaga kelgani davr nasrining muhim tendensiyasi sifatida baholanadi.
Adabiy obzorda tarixiy roman poetikasining asosiy masalalari “Tarixiy romanlarda xalq obrazi masalasi”, “Tarixiy fakt, badiiy to‘qima va uning me’yori masalasi”, “Tarixiy shaxslar tasviri masalasi”, “Tarixiy romanlarda til va uslub masalalari” kabi alohida yo‘nalishlarda o‘rganiladi. Bunday tuzilish muallifga tarixiy romanchilikni faqat mavzu jihatidan emas, balki uning poetikasi, obrazlar tizimi, tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima munosabati, xarakter yaratish hamda tarixiy koloritni ta’minlash mezonlari asosida yaxlit baholash imkonini beradi.
Obzorda xalq obrazi tarixiy romanning eng muhim muammolaridan biri sifatida talqin etiladi. Mirmuhsinning “Me’mor” va Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanlari misolida xalq tarixiy voqealarning shunchaki kuzatuvchisi emas, balki faol ishtirokchisi sifatida namoyon bo‘lishi lozimligi asoslanadi. “Me’mor”da xalq ruhining, ozodlik va adolat uchun kurash kayfiyatining turli obrazlar faoliyati orqali aks ettirilishi, “Ulug‘bek xazinasi”da esa Ali Qushchi, Qalandar Qarnoqiy, Usta Temur Samarqandiy kabi obrazlar vositasida xalqning ma’naviy kuchi va tarixiy jarayonlardagi ishtiroki ko‘rsatilishi ijobiy baholanadi. Muallif 1920-yillar tarixiy romanlari bilan 1970-yillar asarlarini qiyoslab, keyingi davrda xalq obrazining faol tarixiy kuch sifatidagi talqini kuchayganini qayd etadi.
G‘ulom Karimov tarixiy roman uchun tarixiy fakt va badiiy to‘qima nisbatini muhim estetik mezon sifatida belgilaydi. Muallif nazarida tarixiy roman hujjat yoki tarixiy manbaning oddiy badiiy bayoni bo‘lmasligi, ayni paytda yozuvchi fantaziyasi tarixiy mantiqqa zid kelmasligi kerak. Shu nuqtayi nazardan Oybekning “Qutlug‘ qon”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanlari tahlil qilinadi. Ayrim asarlardagi kompozitsion ortiqchalik, tarixiy mantiqdan chekinish yoki badiiy to‘qimaning yetarli darajada asoslanmasligi tanqidiy ko‘rsatiladi. Demak, muallif tarixiy faktga sodiqlik bilan ijodiy fantaziya o‘rtasidagi badiiy me’yorni saqlashni tarixiy roman muvaffaqiyatining asosiy shartlaridan biri deb hisoblaydi.
Adabiy obzorda tarixiy shaxs obrazini yaratish masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”dagi Mirzo Ulug‘bek, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”idagi Zahiriddin Muhammad Bobur obrazlari tarixiy shaxsni murakkab va ziddiyatli inson sifatida gavdalantirish nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Ulug‘bekning hukmdor, olim va inson sifatidagi ichki ziddiyatlari, Boburning esa shoir, podshoh va inson sifatidagi murakkab ruhiy qiyofasi ochib berilgani ta’kidlanadi. Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro va Shayboniyxon kabi tarixiy shaxslarning tasviriga ham munosabat bildirilib, tarixiy obrazni ideallashtirish yoki biryoqlama talqin qilishdan saqlanish zarurligi ilgari suriladi.
Obzorning yana bir muhim jihati tarixiy roman tili va uslubi masalasining maxsus o‘rganilganidir. Muallif tarixiy asarda davr ruhini ifodalash uchun tarixiy kolorit zarurligini ta’kidlaydi, biroq bu holat asar tilini sun’iy ravishda arxaiklashtirish degani emasligini ko‘rsatadi. “Me’mor”, “Ulug‘bek xazinasi” va “Yulduzli tunlar” romanlari misolida tarixiy leksika, geografik nomlar, kiyim-kechak, taom, urf-odat, marosim, me’morchilik, saroy hayoti kabi etnografik detallar tarixiy muhit yaratish vositasi sifatida tahlil qilinadi. Shu tariqa tarixiy koloritning me’yorida qo‘llanishi kitobxonni tasvirlanayotgan davr muhitiga olib kiruvchi muhim badiiy omil sifatida baholanadi.
Umuman, “Prozamizda tarixiy tematika” adabiy obzori o‘zbek tarixiy nasrining shakllanishidan 1970-yillardagi taraqqiyot bosqichigacha bo‘lgan jarayonni umumlashtirib, tarixiy romanchilikning asosiy g‘oyaviy-estetik va poetik muammolarini tizimli ravishda yoritishi bilan ahamiyatlidir. G‘ulom Karimov bir qator tarixiy romanlarni qiyosiy tahlil qilish orqali xalq obrazini yaratish, tarixiy fakt va badiiy to‘qima mutanosibligi, tarixiy shaxs xarakterini haqqoniy gavdalantirish, kompozitsion yaxlitlik, til, uslub va tarixiy kolorit kabi mezonlarni tarixiy roman badiiyligini belgilovchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatadi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek tarixiy romanchiligining muayyan davrdagi holati, taraqqiyot tendensiyalari, yutuq va muammolarini umumlashtirgan salmoqli adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.
Adabiy obzorda tarixiy roman poetikasining asosiy masalalari “Tarixiy romanlarda xalq obrazi masalasi”, “Tarixiy fakt, badiiy to‘qima va uning me’yori masalasi”, “Tarixiy shaxslar tasviri masalasi”, “Tarixiy romanlarda til va uslub masalalari” kabi alohida yo‘nalishlarda o‘rganiladi. Bunday tuzilish muallifga tarixiy romanchilikni faqat mavzu jihatidan emas, balki uning poetikasi, obrazlar tizimi, tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima munosabati, xarakter yaratish hamda tarixiy koloritni ta’minlash mezonlari asosida yaxlit baholash imkonini beradi.
Obzorda xalq obrazi tarixiy romanning eng muhim muammolaridan biri sifatida talqin etiladi. Mirmuhsinning “Me’mor” va Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanlari misolida xalq tarixiy voqealarning shunchaki kuzatuvchisi emas, balki faol ishtirokchisi sifatida namoyon bo‘lishi lozimligi asoslanadi. “Me’mor”da xalq ruhining, ozodlik va adolat uchun kurash kayfiyatining turli obrazlar faoliyati orqali aks ettirilishi, “Ulug‘bek xazinasi”da esa Ali Qushchi, Qalandar Qarnoqiy, Usta Temur Samarqandiy kabi obrazlar vositasida xalqning ma’naviy kuchi va tarixiy jarayonlardagi ishtiroki ko‘rsatilishi ijobiy baholanadi. Muallif 1920-yillar tarixiy romanlari bilan 1970-yillar asarlarini qiyoslab, keyingi davrda xalq obrazining faol tarixiy kuch sifatidagi talqini kuchayganini qayd etadi.
G‘ulom Karimov tarixiy roman uchun tarixiy fakt va badiiy to‘qima nisbatini muhim estetik mezon sifatida belgilaydi. Muallif nazarida tarixiy roman hujjat yoki tarixiy manbaning oddiy badiiy bayoni bo‘lmasligi, ayni paytda yozuvchi fantaziyasi tarixiy mantiqqa zid kelmasligi kerak. Shu nuqtayi nazardan Oybekning “Qutlug‘ qon”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanlari tahlil qilinadi. Ayrim asarlardagi kompozitsion ortiqchalik, tarixiy mantiqdan chekinish yoki badiiy to‘qimaning yetarli darajada asoslanmasligi tanqidiy ko‘rsatiladi. Demak, muallif tarixiy faktga sodiqlik bilan ijodiy fantaziya o‘rtasidagi badiiy me’yorni saqlashni tarixiy roman muvaffaqiyatining asosiy shartlaridan biri deb hisoblaydi.
Adabiy obzorda tarixiy shaxs obrazini yaratish masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”dagi Mirzo Ulug‘bek, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”idagi Zahiriddin Muhammad Bobur obrazlari tarixiy shaxsni murakkab va ziddiyatli inson sifatida gavdalantirish nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Ulug‘bekning hukmdor, olim va inson sifatidagi ichki ziddiyatlari, Boburning esa shoir, podshoh va inson sifatidagi murakkab ruhiy qiyofasi ochib berilgani ta’kidlanadi. Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro va Shayboniyxon kabi tarixiy shaxslarning tasviriga ham munosabat bildirilib, tarixiy obrazni ideallashtirish yoki biryoqlama talqin qilishdan saqlanish zarurligi ilgari suriladi.
Obzorning yana bir muhim jihati tarixiy roman tili va uslubi masalasining maxsus o‘rganilganidir. Muallif tarixiy asarda davr ruhini ifodalash uchun tarixiy kolorit zarurligini ta’kidlaydi, biroq bu holat asar tilini sun’iy ravishda arxaiklashtirish degani emasligini ko‘rsatadi. “Me’mor”, “Ulug‘bek xazinasi” va “Yulduzli tunlar” romanlari misolida tarixiy leksika, geografik nomlar, kiyim-kechak, taom, urf-odat, marosim, me’morchilik, saroy hayoti kabi etnografik detallar tarixiy muhit yaratish vositasi sifatida tahlil qilinadi. Shu tariqa tarixiy koloritning me’yorida qo‘llanishi kitobxonni tasvirlanayotgan davr muhitiga olib kiruvchi muhim badiiy omil sifatida baholanadi.
Umuman, “Prozamizda tarixiy tematika” adabiy obzori o‘zbek tarixiy nasrining shakllanishidan 1970-yillardagi taraqqiyot bosqichigacha bo‘lgan jarayonni umumlashtirib, tarixiy romanchilikning asosiy g‘oyaviy-estetik va poetik muammolarini tizimli ravishda yoritishi bilan ahamiyatlidir. G‘ulom Karimov bir qator tarixiy romanlarni qiyosiy tahlil qilish orqali xalq obrazini yaratish, tarixiy fakt va badiiy to‘qima mutanosibligi, tarixiy shaxs xarakterini haqqoniy gavdalantirish, kompozitsion yaxlitlik, til, uslub va tarixiy kolorit kabi mezonlarni tarixiy roman badiiyligini belgilovchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatadi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek tarixiy romanchiligining muayyan davrdagi holati, taraqqiyot tendensiyalari, yutuq va muammolarini umumlashtirgan salmoqli adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.