“XIX asr sinologik tadqiqotlarida ‘adabiyot’ tushunchasi: konsepsiya tarixi” (“Literature” in the 19th-Century Sinological Works: The History of a Concept / XIX asr sinologik tadqiqotlarida “adabiyot” tushunchasi: konsepsiya tarixi).

Bu ilmiy adabiy obzor bo`lib, adabiyot tushunchasining tadqiqotlarda ifodalanishini yoritib bergan

Ushbu ilmiy tadqiqot Huang Zhuoyue qalamiga mansub bo‘lib, “Literature in the 19th-Century Sinological Works: The History of a Concept” (“XIX asr sinologik tadqiqotlarida ‘adabiyot’ tushunchasi: bir kontseptsiya tarixi”) nomli adabiy obzor sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur obzorda muallif ingliz tilidagi “literature” atamasining XIX asrdagi sinologik merosda qanday shakllangani va Xitoydagi “文学” (wenxue) tushunchasi bilan o‘zaro munosabatlarini tadqiq etadi. U Robert Morrison, Walter Medhurst, W. Lobscheid, James Summers, Robert Douglas, Alexander Wylie va Herbert Giles singari mashhur XIX asr sinologlarining lug‘atlari, ilmiy asarlari va yondashuvlarini taqqoslaydi hamda terminologik taraqqiyot bosqichlarini izchil yoritadi.
Muallif turli manbalarni tahlil qilish, taqqoslash, semantik o‘zgarishlarni aniqlash, tarjima jarayonidagi muammolarni ko‘rsatish va ilmiy xulosalar chiqarish orqali adabiy obzor janrining asosiy talablari — tarixiy izchillik, manba ko‘lami, qiyosiy yondashuv, tanqidiy tahlil va umumlashtirishni to‘liq amalga oshiradi. Natijada, asar Sharq va G‘arb ilmiy tafakkuri tutashgan nuqtada adabiyot tushunchasining evolyutsiyasini chuqur tahlil qiluvchi fundamental adabiy obzor sifatida baholanadi.
Bu adabiy obzorda XIX asr ingliz sinologlarining Xitoy adabiyoti va “literature/文学 (wenxue)” tushunchalariga doir asarlari tahlil qilinadi. Jumladan, Robert Morrisonning “A Dictionary of the Chinese Language” (“Xitoy tilining lug‘ati”) va Horae Sinicae (“Xitoy xalq adabiyoti namunalaridan parchalar”) kabi ishlari ko‘rib chiqiladi. Morrison lug‘atida “literature” so‘zini “学文” (o‘qish/ilm o‘rganish) tarzida talqin qiladi va adabiyotni asosan ilmiy-ma’rifiy matnlar doirasida tushuntiradi. Uning bunday yondashuvi Xitoydagi o‘sha davr intellektual tuzilmani – Konfutsiy merosi va ilmiy matnlar ustuvorligini aks ettiradi. Morrison asarlarida adabiyot “ma’naviy tarbiya va o‘qimishlilik belgisi” sifatida talqin etiladi.
Walter Medhurstning English and Chinese Dictionary (“Inglizcha-xitoycha lug‘at”) asari ham muhim manbadir. Medhurst “literature”ni “文字/文章” (matn/maqola) bilan bog‘laydi hamda klassik matnlar, tarix, falsafa va didaktik yozmalarni adabiyot doirasiga kiritadi. Bu yondashuv adabiyotning estetik emas, ko‘proq funksional-ma’rifiy mazmunini ifodalaydi. Medhurst, xuddi Morrison kabi, badiiy matnlardan ko‘ra, ma’naviy-axloqiy va tarbiyaviy asarlarga urg‘u beradi.
W. Lobscheidning English and Chinese Dictionary (“Inglizcha-xitoycha lug‘at”) asarida esa ilk bor “文学 (wenxue)” tushunchasi “literature”ga mos qo‘yiladi. Lobscheid “古文/今文” (qadimiy va yangi matnlar)ni ham kiritgan holda, adabiyotni keng ko‘lamda talqin qiladi. Bu esa adabiyot tushunchasining Xitoy kontekstida asta-sekin zamonaviy ma’noga yaqinlashayotganini ko‘rsatadi. Lobscheid lug‘ati Sharq va G‘arb madaniy semantikasini bog‘lovchi muhim ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.
Keyingi bosqichda James Summersning Lecture on the Chinese Language and Literature (“Xitoy tili va adabiyoti haqida ma’ruza”) asari tahlil qilinadi. Summers Xitoy adabiy merosini “To‘rt xazinadagi tasnif” asosida — klassiklar, tarixiy asarlar, fan-texnika yozmalari, she’riyat va afsonaviy rivoyatlar tarzida guruhlaydi. Uning fikricha, Xitoy madaniyati “ilmiy-axloqiy matnlar asosida qurilgan”, ammo u ilk bo‘lib “engil adabiyot” – ertak, afsona va qissa janrlarini ham alohida qayd etadi. Bu yondashuv Xitoy xalq og‘zaki ijodining ahamiyatini ko‘tarishga xizmat qilgan.
Robert Douglasning The Language and Literature of China (“Xitoy tili va adabiyoti”) asari esa badiiy janrlar – she’riyat, drama va romanlarni alohida qadrlab, ularni yuksalish bosqichi sifatida talqin qiladi. Douglas Xitoy she’riyatini falsafiy chuqurlik va obrazlilik bilan izohlaydi, klassik matnlarning esa ma’naviy dunyoqarashni shakllantirishdagi rolini yuksak baholaydi. U adabiyotni faqat siyosiy-ruhiy ta’limotlar emas, balki estetik ijodiylik maydoni sifatida tasvirlaydi.
Alexander Wyliening Notes on Chinese Literature (“Xitoy adabiyoti haqida qaydlar”) kitobi klassik meros — falsafiy matnlar, tarix, she’riyat, ese va ma’rifiy yozmalar bilan birga, xalq romanchiligi va epik asarlarni ham qadrlaydi. U, masalan, Romance of the Three Kingdoms (“Uch podsholik qissasi”), Journey to the West (“G‘arbga sayohat”), Water Margin (“Ko‘lbo‘yi qaroqchilari”) va Dream of the Red Chamber *(“Qizil saroy xayollari”)*ni xalq madaniyatining bebaho durdonalari sifatida ko‘rsatadi. Wylie Xitoy romanchiligi “xalq ruhiyatining tirik tarixidir” deya e’tirof etadi.
Nihoyat, Herbert A. Gilesning A History of Chinese Literature (“Xitoy adabiyoti tarixi”) asari ta’kidlanadi. Giles She’riyat, roman, drama va “devor adabiyoti” (xalq maqollari, afishalar, pamfletlar)gacha bo‘lgan janrlarni tahlil qilib, adabiyotga keng, zamonaviy yondashuvni namoyon qiladi. U klassiklarni ham estetik mezon bilan baholab, obrazli tahlil va emotsional talqinga alohida ahamiyat beradi.
Xulosa tariqasida aytish mumkinki, bu obzorda ko‘rib chiqilgan barcha asarlar “adabiyot” tushunchasining Sharq va G‘arb o‘rtasidagi semantik ko‘chish va mazmuniy kengayish jarayonini aks ettiradi. Sinologlarning izlanishlari avval diniy-axloqiy va ilmiy matnlarga tayangan bo‘lsa, keyinchalik she’riyat, afsona, roman va xalq og‘zaki ijodi ham adabiyot tarkibiga kirgan. Shu sababli, bu tadqiqot Xitoy adabiy merosining ko‘lami va estetik mohiyatini anglash yo‘lidagi muhim ilmiy bosqich bo‘lib, turli janrlar va tarixiy davrlarni adabiy mezon asosida qayta baholashga xizmat qiladi.
Ushbu adabiy obzor o‘zining struktura va mazmuni bilan adabiy obzor janri talablariga mos keladi va shu doirada bir qator ustunliklar hamda ayrim kamchiliklarga ega. Avvalo, uning asosiy ustun tomoni shundaki, muallif mavzuni keng qamrovda yoritadi: XIX asr ingliz sinologiyasida “literature” va “文学 (wenxue)” tushunchalarining tarixiy shakllanishi turli manbalar asosida tizimli tarzda tahlil qilinadi. Turli lug‘atlar, ma’ruzalar va sinologik asarlarning solishtirilishi adabiy obzor janriga xos bo‘lgan ilmiy qiyoslash, tarixiy izchillik, intertekstual yondashuv va konseptual aniqlikni namoyon etadi. Muallif manbalarni qiyoslab, qarashlar evolyutsiyasini ko‘rsatadi, bu esa obzorning ilmiy asoslanganligini va umumlashtiruvchi xususiyatini mustahkamlaydi. Shuningdek, sinologlar qarashlari orasidagi farqlar va umumiyliklar ochib beriladi, bu esa muallifning tanqidiy tahlil qilish, dalillash va ilmiy nuqtai nazar bildirish qobiliyatini namoyon etadi — bularning barchasi adabiy obzor janrining asosiy mezonlaridir.
Shu bilan birga, obzor janriga xos ayrim cheklanishlar ham ko‘zga tashlanadi. Muallif asosan ingliz sinologlari ilmiy merosiga tayanadi, natijada Sharq manbalari va mahalliy talqinlarning ulushi nisbatan cheklangan bo‘lib qoladi. Adabiy obzor doirasida turli nuqtai nazarlar imkon qadar keng qamrab olinishi talab etiladi, shu ma’noda g‘arb akademik maktabining ustunligi matnda seziladi. Bundan tashqari, terminologik izohlarning murakkab ilmiy uslubda berilishi obzorni tor ilmiy auditoriyaga yo‘naltirilgan ko‘rinishga olib keladi; adabiy obzor esa, odatda, murakkab ilmiy masalalarni ham nisbatan tushunarli tarzda yoritishi kutiladi. Ba’zi janrlar — jumladan, xalq og‘zaki ijodi va ayollar adabiyotining roli yuzaki qayd etilgan bo‘lib, bu obzorda adabiy jarayonning barcha qatlamlarini to‘liq qamrab olish ehtiyoji bilan uyg‘unlashmaydi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, bu adabiy obzor tarixiy davomiylik, manbaviy tahlil, ilmiy qiyoslash va konseptual umumlashtirish jihatidan kuchli, ammo adabiy obzor janri nuqtai nazaridan ayrim yondashuvlar hamda madaniy ko‘lami biroz cheklangan. Shu bilan birga, u Sharq va G‘arb ilmiy tafakkuri tutashgan nuqtada adabiyot tushunchasining tarixi va semantik evolyutsiyasini chuqur o‘rgangan holda, adabiy obzor janrining ilmiy-nazariy ahamiyatini namoyon etadigan salmoqli ilmiy ish sifatida baholanishi mumkin.