Adabiy tanqid
Tanlangan
Hammasi tahlilda ko`rinadi
Annotatsiya
Norboy Xudoyberganovning “Hammasi tahlilda ko‘rinadi” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidining holati, uning ilmiy-estetik tamoyillari, yutuqlari va mavjud muammolarini keng qamrovda yorituvchi muammoviy adabiy obzor hisoblanadi. Muallif adabiy tanqidning jamiyat va adabiy jarayondagi o‘rni, badiiy asarni baholash mezonlari hamda tanqidchining mas’uliyati haqida fikr yuritish bilan birga, zamonaviy tanqidchilik taraqqiyotini ko‘plab misollar asosida umumlashtirib tahlil qiladi. Maqolaning asosiy g‘oyasi adabiy tanqidning ilmiylik, xolislik va estetik mezonlarga tayanishi zarurligini asoslashdan iborat.
Maqolada Ozod Sharafiddinov, Umarali Normatov, Matyoqub Qo‘shjonov, Botir Norboyev, Ibrohim Haqqulov, Pirimqul Qodirov, Abdulla Oripov, O‘tkir Hoshimov, Abdulla Qahhor va boshqa adib hamda tanqidchilarning maqolalari, ilmiy qarashlari va adabiy jarayon haqidagi mulohazalari keng tahlil qilinadi. Muallif ularning she’riyat, nasr va adabiy tanqid masalalariga oid yondashuvlarini o‘zaro qiyoslab, tanqidchilik taraqqiyotining umumiy tendensiyalarini ochib beradi. Shu jihatdan maqola alohida bir asar yoki ijodkorni emas, balki butun adabiy-tanqidiy jarayonni qamrab olishi bilan adabiy obzor janrining muhim belgilarini namoyon etadi.
Obzorda zamonaviy o‘zbek she’riyati va nasriga bag‘ishlangan ko‘plab tanqidiy maqolalar ham tahlil qilinadi. Muallif ayrim shoir va yozuvchilarning asarlari haqidagi baholarni ilmiy mezonlar asosida ko‘rib chiqib, adabiy tanqidda uchrayotgan yuzakilik, asossiz maqtov, subyektivlik va qolipbozlik kabi kamchiliklarni keskin tanqid qiladi. Shu bilan birga, prinsipial, dalillarga tayanuvchi, chuqur ilmiy-estetik tahlilga asoslangan tanqid namunalarini e’tirof etib, ularning adabiy jarayon rivojidagi ahamiyatini alohida ta’kidlaydi.
Maqolaning ilmiy qiymati shundaki, unda adabiy tanqidning nazariy masalalari amaliy tahlillar bilan uzviy bog‘langan. Muallif tanqidchining vazifasi faqat asarni baholash emas, balki badiiy tafakkur taraqqiyotiga xizmat qilish, yozuvchi va kitobxon estetik didini yuksaltirish ham ekanini asoslaydi. Ko‘plab tanqidiy maqolalar va taqrizlar o‘zaro qiyoslanib, ularning kuchli va zaif jihatlari ilmiy asosda umumlashtiriladi. Natijada o‘zbek adabiy tanqidining rivojlanish yo‘nalishlari, metodologik tamoyillari va istiqbollari yuzasidan muhim xulosalar chiqariladi.
Mazkur maqolaning yana bir muhim xususiyati shundaki, muallif faqat tanqidchilar faoliyatini emas, balki ular tahlil qilgan she’riy va nasriy asarlar yuzasidan shakllangan ilmiy qarashlarni ham qamrab oladi. Shu sababli maqola adabiy tanqid tarixining ma’lum bir bosqichini umumlashtiruvchi adabiy tanqid obzori sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Unda ko‘plab ijodkorlar, tanqidchilar va badiiy asarlar o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinib, adabiy jarayonning yaxlit manzarasi yaratiladi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek adabiy tanqidchiligining 1980-yillardagi rivojlanish jarayonini, ilmiy-estetik izlanishlarini va muammolarini kompleks tarzda yorituvchi muhim manbalardan biridir. Muallif ko‘plab tanqidchilar va ularning maqolalarini qiyosiy tahlil qilib, adabiy tanqidning metodologik asoslari, badiiy mezonlari hamda taraqqiyot istiqbollari haqida ilmiy umumlashmalar beradi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa adabiy tanqidga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyatga ega.
Maqolada Ozod Sharafiddinov, Umarali Normatov, Matyoqub Qo‘shjonov, Botir Norboyev, Ibrohim Haqqulov, Pirimqul Qodirov, Abdulla Oripov, O‘tkir Hoshimov, Abdulla Qahhor va boshqa adib hamda tanqidchilarning maqolalari, ilmiy qarashlari va adabiy jarayon haqidagi mulohazalari keng tahlil qilinadi. Muallif ularning she’riyat, nasr va adabiy tanqid masalalariga oid yondashuvlarini o‘zaro qiyoslab, tanqidchilik taraqqiyotining umumiy tendensiyalarini ochib beradi. Shu jihatdan maqola alohida bir asar yoki ijodkorni emas, balki butun adabiy-tanqidiy jarayonni qamrab olishi bilan adabiy obzor janrining muhim belgilarini namoyon etadi.
Obzorda zamonaviy o‘zbek she’riyati va nasriga bag‘ishlangan ko‘plab tanqidiy maqolalar ham tahlil qilinadi. Muallif ayrim shoir va yozuvchilarning asarlari haqidagi baholarni ilmiy mezonlar asosida ko‘rib chiqib, adabiy tanqidda uchrayotgan yuzakilik, asossiz maqtov, subyektivlik va qolipbozlik kabi kamchiliklarni keskin tanqid qiladi. Shu bilan birga, prinsipial, dalillarga tayanuvchi, chuqur ilmiy-estetik tahlilga asoslangan tanqid namunalarini e’tirof etib, ularning adabiy jarayon rivojidagi ahamiyatini alohida ta’kidlaydi.
Maqolaning ilmiy qiymati shundaki, unda adabiy tanqidning nazariy masalalari amaliy tahlillar bilan uzviy bog‘langan. Muallif tanqidchining vazifasi faqat asarni baholash emas, balki badiiy tafakkur taraqqiyotiga xizmat qilish, yozuvchi va kitobxon estetik didini yuksaltirish ham ekanini asoslaydi. Ko‘plab tanqidiy maqolalar va taqrizlar o‘zaro qiyoslanib, ularning kuchli va zaif jihatlari ilmiy asosda umumlashtiriladi. Natijada o‘zbek adabiy tanqidining rivojlanish yo‘nalishlari, metodologik tamoyillari va istiqbollari yuzasidan muhim xulosalar chiqariladi.
Mazkur maqolaning yana bir muhim xususiyati shundaki, muallif faqat tanqidchilar faoliyatini emas, balki ular tahlil qilgan she’riy va nasriy asarlar yuzasidan shakllangan ilmiy qarashlarni ham qamrab oladi. Shu sababli maqola adabiy tanqid tarixining ma’lum bir bosqichini umumlashtiruvchi adabiy tanqid obzori sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Unda ko‘plab ijodkorlar, tanqidchilar va badiiy asarlar o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinib, adabiy jarayonning yaxlit manzarasi yaratiladi.
Mazkur adabiy obzor o‘zbek adabiy tanqidchiligining 1980-yillardagi rivojlanish jarayonini, ilmiy-estetik izlanishlarini va muammolarini kompleks tarzda yorituvchi muhim manbalardan biridir. Muallif ko‘plab tanqidchilar va ularning maqolalarini qiyosiy tahlil qilib, adabiy tanqidning metodologik asoslari, badiiy mezonlari hamda taraqqiyot istiqbollari haqida ilmiy umumlashmalar beradi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa adabiy tanqidga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyatga ega.