She'riyat
Tanlangan
Hayot va badiiyat”
Annotatsiya
Abdulla Matyoqubovning “Hayot va badiiyat” asari adabiy-tanqidiy xarakterdagi materiallarni o‘zida jamlagan bo‘lib, unda she’riyat, badiiy ijod, shoir shaxsi, adabiy jarayon hamda hayot va san’at munosabati kabi masalalar yoritiladi. Asarning dastlabki qismida “She’riyat bilan suhbat”, “She’r — tirik organizm”, “Sevgi nima?”, “Sevgi — dardning farzandi” kabi materiallar berilgan bo‘lib, ularda she’riyatning tabiati, badiiy ijodning o‘ziga xosligi va ayrim adabiy mavzular yuzasidan muallifning tanqidiy-estetik qarashlari ifodalangan.
Asarning adabiy obzor janri bilan bog‘liq jihati, avvalo, bir nechta ijodkor va badiiy hodisalarni muayyan mavzu yoki muammo doirasida birgalikda ko‘rib chiqishida namoyon bo‘ladi. Muallif ayrim o‘rinlarda turli shoir va yozuvchilar ijodiga murojaat qilib, ularning badiiy tajribalarini umumiy adabiy jarayon kontekstida talqin etadi. Bunda alohida ijodkor yoki asar haqidagi fikr bilan chegaralanib qolmay, turli adabiy materiallarni bir mavzu atrofida jamlash, ularni qiyoslash va umumlashtirishga intilish kuzatiladi. Shu jihatdan asardagi ayrim materiallarda adabiy obzorning qamrov, umumlashtirish va tizimlashtirish xususiyatlari ko‘zga tashlanadi.
Asarda tematik obzorlilik elementlari ham mavjud. Xususan, sevgi, she’riyat va badiiyat kabi masalalar alohida bir badiiy namuna doirasida emas, balki kengroq estetik muammo sifatida talqin qilinadi. “Sevgi nima?” va “Sevgi — dardning farzandi” kabi materiallarda mavzu turli adabiy mulohazalar bilan bog‘lanib, badiiy ijodning mazkur mavzuni ifodalash imkoniyatlari haqida fikr yuritiladi. Natijada alohida badiiy hodisadan umumiy estetik xulosaga tomon harakat yuzaga keladi.
“Hayot va badiiyat”da qiyoslash va baholash ham muhim o‘rin egallaydi. Turli ijodkorlar ijodiga murojaat qilish jarayonida ularning badiiy tajribasi, she’riyatga munosabati va ijodiy imkoniyatlari haqida tanqidiy fikrlar bildiriladi. Muallif adabiy hodisalarni shunchaki qayd etmay, ularga munosabat bildiradi, ayrim jihatlarini ajratib ko‘rsatadi va umumlashtiruvchi xulosalar chiqaradi. Bu xususiyat adabiy obzorning analitik-baholovchi tabiatiga yaqinlashadi.
Asarning ayrim sahifalarida adabiy-tanqidiy qarashlar va avvalgi adabiy tafakkur vakillarining fikrlariga murojaat qilinishi ham kuzatiladi. Jumladan, V. G. Belinskiy kabi adabiy-tanqidiy tafakkur namoyandalarining qarashlariga murojaat qilinadi. Bunday manbalardan foydalanish muallifning o‘z fikrlarini mavjud adabiy-estetik qarashlar bilan bog‘lashiga xizmat qiladi.
Asarning keyingi qismlarida adabiy jarayon, shoir ijodi va badiiy asarning xususiyatlariga doir mulohazalar yanada kengayadi. Xususan, 31–35-betlar atrofidagi materiallarda adabiyot va badiiy ijodning ayrim muammolari umumlashtirilib, ijodkor va adabiy jarayon munosabati yuzasidan fikrlar ilgari suriladi.
Shu bilan birga, “Hayot va badiiyat”ni yaxlit holda sof adabiy obzor janriga mansub asar sifatida baholash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Asarning umumiy tabiati adabiy-tanqidiy maqolalar va suhbatlar majmuasiga yaqin. Biroq uning ayrim materiallarida adabiy obzorga xos tematik qamrov, bir nechta ijodkor va asarlarga murojaat qilish, qiyoslash, umumlashtirish, adabiy jarayonni kuzatish va tanqidiy baholash kabi elementlar mavjud. Shu sababli asar o‘zbek adabiyotida adabiy obzor janrining shakllanishi va boshqa adabiy-tanqidiy janrlar bilan aloqasini o‘rganishda muhim material sifatida qaralishi mumkin.
Mazkur asar, ayniqsa, adabiy-tanqidiy maqola bilan adabiy obzor o‘rtasidagi janriy chegaralarni aniqlash, obzorlilikning alohida elementlarini belgilash hamda o‘zbek adabiy tanqidida umumlashtiruvchi tahlil shakllarining rivojlanishini kuzatish nuqtayi nazaridan ahamiyatlidir. Undagi materiallar adabiy obzorning faqat mustaqil janr sifatida emas, balki adabiy-tanqidiy maqola va suhbat kabi shakllar tarkibida ham ayrim obzorlilik xususiyatlari sifatida namoyon bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Asarning adabiy obzor janri bilan bog‘liq jihati, avvalo, bir nechta ijodkor va badiiy hodisalarni muayyan mavzu yoki muammo doirasida birgalikda ko‘rib chiqishida namoyon bo‘ladi. Muallif ayrim o‘rinlarda turli shoir va yozuvchilar ijodiga murojaat qilib, ularning badiiy tajribalarini umumiy adabiy jarayon kontekstida talqin etadi. Bunda alohida ijodkor yoki asar haqidagi fikr bilan chegaralanib qolmay, turli adabiy materiallarni bir mavzu atrofida jamlash, ularni qiyoslash va umumlashtirishga intilish kuzatiladi. Shu jihatdan asardagi ayrim materiallarda adabiy obzorning qamrov, umumlashtirish va tizimlashtirish xususiyatlari ko‘zga tashlanadi.
Asarda tematik obzorlilik elementlari ham mavjud. Xususan, sevgi, she’riyat va badiiyat kabi masalalar alohida bir badiiy namuna doirasida emas, balki kengroq estetik muammo sifatida talqin qilinadi. “Sevgi nima?” va “Sevgi — dardning farzandi” kabi materiallarda mavzu turli adabiy mulohazalar bilan bog‘lanib, badiiy ijodning mazkur mavzuni ifodalash imkoniyatlari haqida fikr yuritiladi. Natijada alohida badiiy hodisadan umumiy estetik xulosaga tomon harakat yuzaga keladi.
“Hayot va badiiyat”da qiyoslash va baholash ham muhim o‘rin egallaydi. Turli ijodkorlar ijodiga murojaat qilish jarayonida ularning badiiy tajribasi, she’riyatga munosabati va ijodiy imkoniyatlari haqida tanqidiy fikrlar bildiriladi. Muallif adabiy hodisalarni shunchaki qayd etmay, ularga munosabat bildiradi, ayrim jihatlarini ajratib ko‘rsatadi va umumlashtiruvchi xulosalar chiqaradi. Bu xususiyat adabiy obzorning analitik-baholovchi tabiatiga yaqinlashadi.
Asarning ayrim sahifalarida adabiy-tanqidiy qarashlar va avvalgi adabiy tafakkur vakillarining fikrlariga murojaat qilinishi ham kuzatiladi. Jumladan, V. G. Belinskiy kabi adabiy-tanqidiy tafakkur namoyandalarining qarashlariga murojaat qilinadi. Bunday manbalardan foydalanish muallifning o‘z fikrlarini mavjud adabiy-estetik qarashlar bilan bog‘lashiga xizmat qiladi.
Asarning keyingi qismlarida adabiy jarayon, shoir ijodi va badiiy asarning xususiyatlariga doir mulohazalar yanada kengayadi. Xususan, 31–35-betlar atrofidagi materiallarda adabiyot va badiiy ijodning ayrim muammolari umumlashtirilib, ijodkor va adabiy jarayon munosabati yuzasidan fikrlar ilgari suriladi.
Shu bilan birga, “Hayot va badiiyat”ni yaxlit holda sof adabiy obzor janriga mansub asar sifatida baholash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Asarning umumiy tabiati adabiy-tanqidiy maqolalar va suhbatlar majmuasiga yaqin. Biroq uning ayrim materiallarida adabiy obzorga xos tematik qamrov, bir nechta ijodkor va asarlarga murojaat qilish, qiyoslash, umumlashtirish, adabiy jarayonni kuzatish va tanqidiy baholash kabi elementlar mavjud. Shu sababli asar o‘zbek adabiyotida adabiy obzor janrining shakllanishi va boshqa adabiy-tanqidiy janrlar bilan aloqasini o‘rganishda muhim material sifatida qaralishi mumkin.
Mazkur asar, ayniqsa, adabiy-tanqidiy maqola bilan adabiy obzor o‘rtasidagi janriy chegaralarni aniqlash, obzorlilikning alohida elementlarini belgilash hamda o‘zbek adabiy tanqidida umumlashtiruvchi tahlil shakllarining rivojlanishini kuzatish nuqtayi nazaridan ahamiyatlidir. Undagi materiallar adabiy obzorning faqat mustaqil janr sifatida emas, balki adabiy-tanqidiy maqola va suhbat kabi shakllar tarkibida ham ayrim obzorlilik xususiyatlari sifatida namoyon bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.