Adabiy tanqid
Tanlangan
O'zbek adabiy tanqidchiligining taraqqiyot bosqichlari
Annotatsiya
Boynazar Yo‘ldoshevning “O‘zbek adabiy tanqidchiligining taraqqiyot bosqichlari” nomli adabiy obzorida XX asr o‘zbek adabiy tanqidchiligining shakllanish va rivojlanish jarayoni, xususan, 1960–70-yillardagi adabiy-tanqidiy tafakkurning asosiy xususiyatlari umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif o‘zbek tanqidchiligining jahon estetik tafakkuri va adabiyotshunosligi tajribalaridan bahramand bo‘lishi, badiiy asarni qiyosiy o‘rganish, obrazlar olami hamda yozuvchi ijodiy individualligini tahlil qilish mezonlarining takomillashib borishini adabiy tanqid taraqqiyotining muhim belgilaridan biri sifatida ko‘rsatadi.
Adabiy obzorda 1917–1991-yillar oralig‘idagi ijtimoiy-siyosiy va mafkuraviy muhitning adabiyot va tanqidga ta’siri ham yoritiladi. Sovet mafkurasi, sotsrealizm talablari va siyosiy bosim adabiy tanqid imkoniyatlarini muayyan darajada cheklagani qayd etilishi bilan birga, ushbu sharoitda ham badiiy adabiyot va tanqidda yangilanish jarayonlari davom etgani ta’kidlanadi. Ayniqsa, 1960–70-yillarda o‘zbek adabiy tanqidchiligi yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilib, ilmiylik, estetik tahlil, janriy xilma-xillik, tanqidchi uslubi va mahorati kabi masalalarga e’tibor kuchaygani ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, ayrim tanqidiy maqolalardagi sxematizm, shablonchilik, subyektivlik, asarlarni asossiz maqtash yoki yaxshi asarlarni ataylab pastga urish kabi kamchiliklar ham tanqidiy baholanadi.
Obzorda o‘zbek adabiy tanqidchiligining rivojida yozuvchi-tanqidchilar faoliyati alohida o‘rin tutishi ko‘rsatiladi. Navoiy, Bobur, Furqat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Oybek, Hamid Olimjon, Abdulla Qahhor, G‘afur G‘ulom, Maqsud Shayxzoda, Komil Yashin, Mirtemir, Asqad Muxtor singari ijodkorlarning adabiy-estetik va tanqidiy qarashlari adabiy tafakkur taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgani ta’kidlanadi. Ularning adabiy-tanqidiy maqola va risolalari yozuvchi mahorati, ijod jarayoni, badiiylik mezonlari hamda yozuvchi va tanqidchi munosabatlarini o‘rganishda muhim manba sifatida baholanadi.
Adabiy obzor yakunida XX asr, ayniqsa, 60–70-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligi bosib o‘tgan yo‘lni istiqlol va milliy tafakkur mezonlari asosida qayta o‘rganish zarurligi haqidagi xulosa ilgari suriladi. Muallif adabiy tanqid taraqqiyotini ilmiylik, xolislik, estetik tahlil, tanqidchi individualligi va janriy-uslubiy rang-baranglik bilan bog‘lab baholaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek adabiy tanqidchiligining tarixiy taraqqiyot bosqichlari, yutuq va kamchiliklari hamda keyingi rivojlanish istiqbollarini umumlashtirib yoritishi bilan ahamiyatlidir.
Adabiy obzorda 1917–1991-yillar oralig‘idagi ijtimoiy-siyosiy va mafkuraviy muhitning adabiyot va tanqidga ta’siri ham yoritiladi. Sovet mafkurasi, sotsrealizm talablari va siyosiy bosim adabiy tanqid imkoniyatlarini muayyan darajada cheklagani qayd etilishi bilan birga, ushbu sharoitda ham badiiy adabiyot va tanqidda yangilanish jarayonlari davom etgani ta’kidlanadi. Ayniqsa, 1960–70-yillarda o‘zbek adabiy tanqidchiligi yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilib, ilmiylik, estetik tahlil, janriy xilma-xillik, tanqidchi uslubi va mahorati kabi masalalarga e’tibor kuchaygani ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, ayrim tanqidiy maqolalardagi sxematizm, shablonchilik, subyektivlik, asarlarni asossiz maqtash yoki yaxshi asarlarni ataylab pastga urish kabi kamchiliklar ham tanqidiy baholanadi.
Obzorda o‘zbek adabiy tanqidchiligining rivojida yozuvchi-tanqidchilar faoliyati alohida o‘rin tutishi ko‘rsatiladi. Navoiy, Bobur, Furqat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Oybek, Hamid Olimjon, Abdulla Qahhor, G‘afur G‘ulom, Maqsud Shayxzoda, Komil Yashin, Mirtemir, Asqad Muxtor singari ijodkorlarning adabiy-estetik va tanqidiy qarashlari adabiy tafakkur taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgani ta’kidlanadi. Ularning adabiy-tanqidiy maqola va risolalari yozuvchi mahorati, ijod jarayoni, badiiylik mezonlari hamda yozuvchi va tanqidchi munosabatlarini o‘rganishda muhim manba sifatida baholanadi.
Adabiy obzor yakunida XX asr, ayniqsa, 60–70-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligi bosib o‘tgan yo‘lni istiqlol va milliy tafakkur mezonlari asosida qayta o‘rganish zarurligi haqidagi xulosa ilgari suriladi. Muallif adabiy tanqid taraqqiyotini ilmiylik, xolislik, estetik tahlil, tanqidchi individualligi va janriy-uslubiy rang-baranglik bilan bog‘lab baholaydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor o‘zbek adabiy tanqidchiligining tarixiy taraqqiyot bosqichlari, yutuq va kamchiliklari hamda keyingi rivojlanish istiqbollarini umumlashtirib yoritishi bilan ahamiyatlidir.