Adabiy tanqid
Tanlangan
Tanqidchilikdagi nur va soyalar
Annotatsiya
Ortiqboy Abdullayevning “Tanqidchilikdagi nur va soyalar” nomli adabiy obzorida 1970-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining umumiy holati, uning yutuq va kamchiliklari, tanqidchining adabiy jarayondagi o‘rni hamda badiiy asarni baholash mezonlari keng ko‘lamda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif “Sharq yulduzi” jurnalida 1977-yilda e’lon qilingan adabiy-tanqidiy maqolalarni kuzatish orqali o‘zbek tanqidchiligining muayyan davrdagi rivojlanish manzarasini yaratishga intiladi. Obzorda adabiy tanqidning vazifasi faqat asarning yutuq va kamchiliklarini qayd etishdan iborat emasligi, balki yozuvchining estetik izlanishlarini anglash, asarning g‘oyaviy-badiiy mohiyatini ochish, adabiy jarayondagi yangi tendensiyalarni aniqlash va kitobxon estetik didini shakllantirishdan iborat ekani ta’kidlanadi.
Adabiy obzorda Ibrohim G‘afurov, Pirmat Shermuhammedov, Mahkam Mahmudov kabi tanqidchilarning faoliyati ijobiy baholanadi. Muallif Ibrohim G‘afurovning she’riyat haqidagi maqolalarida obraz mohiyatini teran idrok etish, poetik hodisalarni nozik umumlashtirish va fikrni ta’sirchan ifodalash xususiyatlarini alohida qayd etadi. Pirmat Shermuhammedovning tanqidiy maqolalarida esa serg‘ayratlik, hozirgi o‘zbek nasri, she’riyati va yoshlar ijodidagi mahorat masalalariga muntazam murojaat qilish fazilatlari ko‘rsatiladi. Mahkam Mahmudovning “Talant va ijod falsafasi” kitobi misolida tanqidchining badiiy ijod psixologiyasi, ijodkor shaxsiyati, asar g‘oyasi va obrazlarning shakllanish jarayonini ilmiy-estetik jihatdan tadqiq etishga intilishi e’tirof etiladi.
Obzorda o‘sha davr tanqidchiligiga kirib kelayotgan Rahmatilla Inog‘omov, Muhsin Olimov, Muhsin Safarov, Begali Qosimov, Botir Akramov, Sanjar Sodiq singari tanqidchilarning maqolalariga ham munosabat bildiriladi. Ularning adabiy jarayon, she’riyat, nasr va adabiy aloqalarga bag‘ishlangan tadqiqotlari tanqidchilikdagi izlanishlarning kengayib borayotganidan dalolat sifatida baholanadi. Shu bilan birga, ayrim yosh tanqidchilarda tahlilning yuzakiligi, asarning ichki badiiy mohiyatiga yetarlicha kira olmaslik, umumiy fikrlar bilan cheklanish singari kamchiliklar mavjudligi ham ko‘rsatib o‘tiladi.
Ortiqboy Abdullayev adabiy tanqid uchun xolislik va haqqoniylikni asosiy tamoyil sifatida ilgari suradi. Muallif nazarida tanqidchi badiiy asarni tahlil qilishda shaxsiy manfaat, tarafkashlik, g‘araz yoki biryoqlamalikdan xoli bo‘lishi, asarning yutuq va kamchiliklarini ilmiy-estetik mezonlar asosida baholashi kerak. Shu munosabat bilan tanqidchilikda uchraydigan murosasozlik, bir-birini asossiz maqtash, ayrim kamchiliklarni ko‘rmaslik yoki, aksincha, asarni biryoqlama qoralash holatlari keskin tanqid qilinadi. Tanqidchi uchun xolislik, e’tiqodlilik va prinsipiallik uning ilmiy-estetik pozitsiyasini belgilovchi muhim fazilatlar sifatida talqin etiladi.
Adabiy obzorda tanqidiy munozara madaniyati masalasi ham muhim o‘rin egallaydi. Muallif adabiy bahs va munozara fikrlar xilma-xilligini yuzaga chiqarishi, adabiy hodisalarning mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qilishi kerakligini ta’kidlaydi. Biroq bahs shaxsiy munosabatga, o‘zaro ayblashga yoki “tafakkur to‘porasiligi”ga aylanmasligi lozim. Tanqidchi boshqa qarashni inkor etishdan oldin uni ilmiy dalillar bilan tahlil qilishi, o‘z fikrini mantiqan asoslab berishi zarurligi uqtiriladi. Shu orqali muallif adabiy tanqidda ilmiy bahs, fikrlar erkinligi va dalillilik madaniyatini shakllantirish masalasini ilgari suradi.
Obzorning salmoqli qismi qishloq mavzusidagi asarlar va ularning tanqiddagi talqini masalasiga bag‘ishlangan. Said Ahmadning “Jimjitlik”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Diyonat”, Primqul Qodirovning “Meros” singari asarlar misolida qishloq hayoti, mehnat kishisi, zamondosh qahramon va ma’naviy-axloqiy muammolarni tanqidiy o‘rganish zarurligi ko‘rsatiladi. Muallif ayrim tanqidchilarning badiiy asarni faqat mavzu yoki tashqi voqealar asosida baholashini yetarli deb hisoblamaydi. Asarning tili, qahramonlar individualligi, psixologik tasvir, konflikt va badiiy shakl kabi poetik xususiyatlarini ham chuqur tahlil qilish talab etiladi.
Muallif ayrim tanqidiy ishlardagi yuzakilik, sxematiklik, asarning murakkab badiiy tabiatiga yetarlicha kirib bormaslik va biryoqlama hukm chiqarish holatlarini tanqidchilikning “soya”li jihatlari sifatida ko‘rsatadi. Ayni paytda xolis tahlil, badiiy asar mohiyatiga chuqur kirish, ilmiy dalillilik, estetik mezonlarga tayanish, yangi ijodiy hodisalarni o‘z vaqtida anglash va yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlash tanqidchilikning “nur”li tomonlarini tashkil etadi. Shu ma’noda obzor sarlavhasidagi “nur va soyalar” ifodasi muayyan davr o‘zbek tanqidchiligining yutuqlari bilan bir qatorda, uning hal etilishi lozim bo‘lgan muammolarini ham anglatadi.
Umuman, “Tanqidchilikdagi nur va soyalar” adabiy obzori 1970-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muayyan bosqichdagi holatini umumlashtirish, faol tanqidchilar ijodini baholash, tanqidiy maqolalarning yutuq va kamchiliklarini aniqlash hamda soha oldidagi dolzarb vazifalarni belgilashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Ortiqboy Abdullayev adabiy tanqidning rivojini xolislik, ilmiylik, prinsipiallik, dalillilik, estetik tafakkur, bahs-munozara madaniyati va badiiy asarning ichki poetik mohiyatini chuqur tahlil qilish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek tanqidchiligining umumiy manzarasi, yetakchi tendensiyalari, ijodiy yutuqlari va mavjud muammolarini bir butun holda yorituvchi adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiy obzorda Ibrohim G‘afurov, Pirmat Shermuhammedov, Mahkam Mahmudov kabi tanqidchilarning faoliyati ijobiy baholanadi. Muallif Ibrohim G‘afurovning she’riyat haqidagi maqolalarida obraz mohiyatini teran idrok etish, poetik hodisalarni nozik umumlashtirish va fikrni ta’sirchan ifodalash xususiyatlarini alohida qayd etadi. Pirmat Shermuhammedovning tanqidiy maqolalarida esa serg‘ayratlik, hozirgi o‘zbek nasri, she’riyati va yoshlar ijodidagi mahorat masalalariga muntazam murojaat qilish fazilatlari ko‘rsatiladi. Mahkam Mahmudovning “Talant va ijod falsafasi” kitobi misolida tanqidchining badiiy ijod psixologiyasi, ijodkor shaxsiyati, asar g‘oyasi va obrazlarning shakllanish jarayonini ilmiy-estetik jihatdan tadqiq etishga intilishi e’tirof etiladi.
Obzorda o‘sha davr tanqidchiligiga kirib kelayotgan Rahmatilla Inog‘omov, Muhsin Olimov, Muhsin Safarov, Begali Qosimov, Botir Akramov, Sanjar Sodiq singari tanqidchilarning maqolalariga ham munosabat bildiriladi. Ularning adabiy jarayon, she’riyat, nasr va adabiy aloqalarga bag‘ishlangan tadqiqotlari tanqidchilikdagi izlanishlarning kengayib borayotganidan dalolat sifatida baholanadi. Shu bilan birga, ayrim yosh tanqidchilarda tahlilning yuzakiligi, asarning ichki badiiy mohiyatiga yetarlicha kira olmaslik, umumiy fikrlar bilan cheklanish singari kamchiliklar mavjudligi ham ko‘rsatib o‘tiladi.
Ortiqboy Abdullayev adabiy tanqid uchun xolislik va haqqoniylikni asosiy tamoyil sifatida ilgari suradi. Muallif nazarida tanqidchi badiiy asarni tahlil qilishda shaxsiy manfaat, tarafkashlik, g‘araz yoki biryoqlamalikdan xoli bo‘lishi, asarning yutuq va kamchiliklarini ilmiy-estetik mezonlar asosida baholashi kerak. Shu munosabat bilan tanqidchilikda uchraydigan murosasozlik, bir-birini asossiz maqtash, ayrim kamchiliklarni ko‘rmaslik yoki, aksincha, asarni biryoqlama qoralash holatlari keskin tanqid qilinadi. Tanqidchi uchun xolislik, e’tiqodlilik va prinsipiallik uning ilmiy-estetik pozitsiyasini belgilovchi muhim fazilatlar sifatida talqin etiladi.
Adabiy obzorda tanqidiy munozara madaniyati masalasi ham muhim o‘rin egallaydi. Muallif adabiy bahs va munozara fikrlar xilma-xilligini yuzaga chiqarishi, adabiy hodisalarning mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qilishi kerakligini ta’kidlaydi. Biroq bahs shaxsiy munosabatga, o‘zaro ayblashga yoki “tafakkur to‘porasiligi”ga aylanmasligi lozim. Tanqidchi boshqa qarashni inkor etishdan oldin uni ilmiy dalillar bilan tahlil qilishi, o‘z fikrini mantiqan asoslab berishi zarurligi uqtiriladi. Shu orqali muallif adabiy tanqidda ilmiy bahs, fikrlar erkinligi va dalillilik madaniyatini shakllantirish masalasini ilgari suradi.
Obzorning salmoqli qismi qishloq mavzusidagi asarlar va ularning tanqiddagi talqini masalasiga bag‘ishlangan. Said Ahmadning “Jimjitlik”, Mirmuhsinning “Me’mor”, Odil Yoqubovning “Diyonat”, Primqul Qodirovning “Meros” singari asarlar misolida qishloq hayoti, mehnat kishisi, zamondosh qahramon va ma’naviy-axloqiy muammolarni tanqidiy o‘rganish zarurligi ko‘rsatiladi. Muallif ayrim tanqidchilarning badiiy asarni faqat mavzu yoki tashqi voqealar asosida baholashini yetarli deb hisoblamaydi. Asarning tili, qahramonlar individualligi, psixologik tasvir, konflikt va badiiy shakl kabi poetik xususiyatlarini ham chuqur tahlil qilish talab etiladi.
Muallif ayrim tanqidiy ishlardagi yuzakilik, sxematiklik, asarning murakkab badiiy tabiatiga yetarlicha kirib bormaslik va biryoqlama hukm chiqarish holatlarini tanqidchilikning “soya”li jihatlari sifatida ko‘rsatadi. Ayni paytda xolis tahlil, badiiy asar mohiyatiga chuqur kirish, ilmiy dalillilik, estetik mezonlarga tayanish, yangi ijodiy hodisalarni o‘z vaqtida anglash va yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlash tanqidchilikning “nur”li tomonlarini tashkil etadi. Shu ma’noda obzor sarlavhasidagi “nur va soyalar” ifodasi muayyan davr o‘zbek tanqidchiligining yutuqlari bilan bir qatorda, uning hal etilishi lozim bo‘lgan muammolarini ham anglatadi.
Umuman, “Tanqidchilikdagi nur va soyalar” adabiy obzori 1970-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining muayyan bosqichdagi holatini umumlashtirish, faol tanqidchilar ijodini baholash, tanqidiy maqolalarning yutuq va kamchiliklarini aniqlash hamda soha oldidagi dolzarb vazifalarni belgilashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Ortiqboy Abdullayev adabiy tanqidning rivojini xolislik, ilmiylik, prinsipiallik, dalillilik, estetik tafakkur, bahs-munozara madaniyati va badiiy asarning ichki poetik mohiyatini chuqur tahlil qilish bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor muayyan davr o‘zbek tanqidchiligining umumiy manzarasi, yetakchi tendensiyalari, ijodiy yutuqlari va mavjud muammolarini bir butun holda yorituvchi adabiy-tanqidiy manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.