Adabiy tanqid
Tanlangan
Yangilanish yo`lida
Annotatsiya
Naim Karimovning “Yangilanish yo‘lida” nomli maqolasi 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining rivojlanish jarayoni, uning nazariy-metodologik tamoyillari, adabiy jarayondagi o‘rni hamda tanqid oldida turgan dolzarb vazifalarni yoritishga bag‘ishlangan adabiy obzordir. Muallif o‘zbek adabiy tanqidining mavjud holatini keng adabiy jarayon doirasida umumlashtirib tahlil qiladi, tanqidchilikning yutuq va kamchiliklarini ilmiy mezonlar asosida baholaydi hamda uning kelajakdagi taraqqiyot yo‘nalishlari haqida muhim nazariy xulosalar chiqaradi. Maqolaning bosh g‘oyasi adabiy tanqidning jamiyat va adabiyot taraqqiyotidagi o‘rnini mustahkamlash, uni zamonaviy ilmiy-estetik talablar asosida yangilash zarurligini asoslashdan iborat.
Obzorda Ozod Sharafiddinov, Umarali Normatov, Solihiddin Mamajonov, Ibrohim G‘afurov, Norboy Xudoyberganov, Pirmat Shermuhamedov, Botir Akramov, Sanjar Sodiq, Rahmon Otaev, Ahmad Otaboev, Rahmon Qo‘chqorov, Abdulla Ulug‘ov, Saida Mirzayeva va boshqa adabiy tanqidchilarning maqolalari, taqrizlari hamda ilmiy qarashlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ularning adabiy jarayonni baholashdagi metodologik yondashuvlari, badiiy mezonlari, ilmiy xulosalari va tanqidchilik madaniyatiga qo‘shgan hissasini atroflicha baholab, zamonaviy o‘zbek tanqidchiligida yuz berayotgan ijobiy va salbiy tendensiyalarni umumlashtiradi.
Maqolada adabiy tanqidning asosiy vazifasi badiiy asarga xolis, ilmiy va estetik mezonlar asosida baho berish, yozuvchi ijodining yutuq va kamchiliklarini ochib ko‘rsatish hamda adabiy jarayon taraqqiyotiga faol ta’sir ko‘rsatishdan iborat ekani ta’kidlanadi. Muallif tanqidchilikdagi subyektivlik, xushomadgo‘ylik, yuzaki baholash, ilmiy tahlilning sustligi, badiiy mezonlarga yetarlicha amal qilinmasligi kabi kamchiliklarni tanqidiy tahlil qilib, haqiqiy tanqid ilmiy halollik, prinsipiallik va estetik tafakkurga asoslanishi lozimligini asoslaydi. Ayniqsa, adabiy tanqidning yozuvchi va kitobxon o‘rtasidagi ijodiy muloqotni rivojlantirishdagi o‘rni alohida e’tirof etiladi.
Obzorda zamonaviy tanqidchilikning nazariy masalalari ham keng yoritiladi. Muallif tanqidning faqat taqriz yoki baholash bilan cheklanib qolmasligi, balki adabiy jarayon qonuniyatlarini ilmiy asosda ochib beruvchi mustaqil ijodiy faoliyat ekanini ta’kidlaydi. Shu nuqtai nazardan adabiy tanqidning tarixiy taraqqiyoti, uning adabiyotshunoslik bilan aloqasi, tanqidchining kasbiy mas’uliyati, badiiy tafakkurni rivojlantirishdagi roli va estetik didni shakllantirishdagi vazifalari qiyosiy tahlil asosida yoritiladi. Muallif tanqidning adabiyot rivojiga ta’siri ko‘p jihatdan uning ilmiy saviyasi, obyektivligi va estetik mezonlarga sodiqligiga bog‘liq ekanligini alohida qayd etadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir tanqidchi yoki bitta ilmiy maqola emas, balki zamonaviy o‘zbek adabiy tanqidchiligining umumiy taraqqiyot manzarasi keng qamrovda yoritiladi. Muallif ko‘plab tanqidchilarning ilmiy qarashlarini o‘zaro qiyoslash orqali o‘zbek tanqidchiligining metodologik izlanishlari, estetik tamoyillari, ilmiy yondashuvlari va rivojlanish istiqbollarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola adabiy tanqid taraqqiyotiga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiy tanqidchiligining muhim nazariy manbalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining rivojlanish yo‘nalishlari va dolzarb muammolarini kompleks yoritgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotdir. Unda ko‘plab tanqidchilarning maqola va taqrizlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning ilmiy-estetik qarashlari, metodologik tamoyillari, adabiy jarayonga munosabati hamda tanqidchilik taraqqiyotidagi o‘rni yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa adabiy tanqidga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Obzorda Ozod Sharafiddinov, Umarali Normatov, Solihiddin Mamajonov, Ibrohim G‘afurov, Norboy Xudoyberganov, Pirmat Shermuhamedov, Botir Akramov, Sanjar Sodiq, Rahmon Otaev, Ahmad Otaboev, Rahmon Qo‘chqorov, Abdulla Ulug‘ov, Saida Mirzayeva va boshqa adabiy tanqidchilarning maqolalari, taqrizlari hamda ilmiy qarashlari qiyosiy tahlil qilinadi. Muallif ularning adabiy jarayonni baholashdagi metodologik yondashuvlari, badiiy mezonlari, ilmiy xulosalari va tanqidchilik madaniyatiga qo‘shgan hissasini atroflicha baholab, zamonaviy o‘zbek tanqidchiligida yuz berayotgan ijobiy va salbiy tendensiyalarni umumlashtiradi.
Maqolada adabiy tanqidning asosiy vazifasi badiiy asarga xolis, ilmiy va estetik mezonlar asosida baho berish, yozuvchi ijodining yutuq va kamchiliklarini ochib ko‘rsatish hamda adabiy jarayon taraqqiyotiga faol ta’sir ko‘rsatishdan iborat ekani ta’kidlanadi. Muallif tanqidchilikdagi subyektivlik, xushomadgo‘ylik, yuzaki baholash, ilmiy tahlilning sustligi, badiiy mezonlarga yetarlicha amal qilinmasligi kabi kamchiliklarni tanqidiy tahlil qilib, haqiqiy tanqid ilmiy halollik, prinsipiallik va estetik tafakkurga asoslanishi lozimligini asoslaydi. Ayniqsa, adabiy tanqidning yozuvchi va kitobxon o‘rtasidagi ijodiy muloqotni rivojlantirishdagi o‘rni alohida e’tirof etiladi.
Obzorda zamonaviy tanqidchilikning nazariy masalalari ham keng yoritiladi. Muallif tanqidning faqat taqriz yoki baholash bilan cheklanib qolmasligi, balki adabiy jarayon qonuniyatlarini ilmiy asosda ochib beruvchi mustaqil ijodiy faoliyat ekanini ta’kidlaydi. Shu nuqtai nazardan adabiy tanqidning tarixiy taraqqiyoti, uning adabiyotshunoslik bilan aloqasi, tanqidchining kasbiy mas’uliyati, badiiy tafakkurni rivojlantirishdagi roli va estetik didni shakllantirishdagi vazifalari qiyosiy tahlil asosida yoritiladi. Muallif tanqidning adabiyot rivojiga ta’siri ko‘p jihatdan uning ilmiy saviyasi, obyektivligi va estetik mezonlarga sodiqligiga bog‘liq ekanligini alohida qayd etadi.
Maqolaning muhim jihati shundaki, unda alohida bir tanqidchi yoki bitta ilmiy maqola emas, balki zamonaviy o‘zbek adabiy tanqidchiligining umumiy taraqqiyot manzarasi keng qamrovda yoritiladi. Muallif ko‘plab tanqidchilarning ilmiy qarashlarini o‘zaro qiyoslash orqali o‘zbek tanqidchiligining metodologik izlanishlari, estetik tamoyillari, ilmiy yondashuvlari va rivojlanish istiqbollarini belgilaydi. Shu jihatdan maqola adabiy tanqid taraqqiyotiga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzor sifatida o‘zbek adabiy tanqidchiligining muhim nazariy manbalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur adabiy obzor 1980-yillar o‘zbek adabiy tanqidchiligining rivojlanish yo‘nalishlari va dolzarb muammolarini kompleks yoritgan muhim ilmiy-tanqidiy tadqiqotdir. Unda ko‘plab tanqidchilarning maqola va taqrizlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning ilmiy-estetik qarashlari, metodologik tamoyillari, adabiy jarayonga munosabati hamda tanqidchilik taraqqiyotidagi o‘rni yuzasidan muhim ilmiy umumlashmalar beriladi. Shu sababli maqola “O‘zbek adabiyotida adabiy obzor janri” mavzusini tadqiq etishda, ayniqsa adabiy tanqidga bag‘ishlangan muammoviy adabiy obzorlarni o‘rganishda muhim nazariy va amaliy manbalardan biri sifatida alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi.