She'riyat
Tanlangan
Kunlarning tarang torlari
Annotatsiya
Ibrohim G‘afurovning “Kunlarning tarang torlari” nomli adabiy obzorida 1978-yil o‘zbek she’riyatining umumiy holati, yetakchi shoirlarning ijodiy izlanishlari, she’riyatdagi g‘oyaviy-badiiy yangilanishlar hamda yosh avlod vakillarining poetik tajribalari keng ko‘lamda umumlashtirib tahlil qilinadi. Muallif she’riyatni insonning murakkab ruhiy dunyosi, hayotiy qarama-qarshiliklar va zamon kayfiyatini o‘zida mujassamlashtiruvchi san’at turi sifatida talqin qiladi. Obzorning markazida inson va zamon, shaxs va jamiyat, hayot va ruhiyat munosabatlarini poetik idrok etish, she’riy fikrning teranligi va badiiy ta’sirchanlik masalalari turadi.
Adabiy obzorning muhim nazariy xulosalaridan biri qarama-qarshilikning she’riyat tabiatidagi o‘rni bilan bog‘liq. Ibrohim G‘afurov inson hayotining o‘zi shodlik va iztirob, muhabbat va ayriliq, ishonch va shubha, hayot va o‘lim kabi ziddiyatlardan tarkib topganini ta’kidlab, haqiqiy she’riyat ana shu murakkabliklarni badiiy aks ettirishi kerakligini ilgari suradi. Muallif nazarida shoirning vazifasi voqelikni silliqlashtirib tasvirlash emas, balki inson qalbidagi ziddiyatlar, ruhiy tebranishlar va hayotning dramatik mohiyatini poetik obrazlar vositasida ochishdan iborat.
Obzorda Asqad Muxtorning “Sizga aytar so‘zim” kitobiga alohida e’tibor qaratilib, shoirning inson umri, vaqt, hayot mazmuni va zamondoshning ma’naviy dunyosini falsafiy mushohada asosida ifodalashi tahlil qilinadi. Asqad Muxtor she’riyatidagi qarama-qarshiliklar inson hayotining murakkabligini ochishga xizmat qilishi, shoir o‘z zamondoshlari bilan faol fikriy muloqotga kirishishi qayd etiladi. Shu tariqa uning she’riyati zamon ruhini shaxsiy kechinmalar bilan uyg‘unlashtiruvchi falsafiy-intellektual lirika namunasi sifatida baholanadi.
Ibrohim G‘afurov Mirtemirning “Yodgorlik” kitobini ham 1978-yil she’riyatining muhim hodisalaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Shoirning umr davomida orttirgan hayotiy tajribasi, insoniy kechinmalari va poetik mushohadalari mazkur to‘plamning asosiy badiiy mazmunini tashkil etishi ta’kidlanadi. Mirtemir she’rlarida umr, xotira, inson mas’uliyati va hayotning davomiyligi kabi mavzularning samimiy va tabiiy poetik ifodasi e’tirof etilib, shoirning ijodiy merosi avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlikni ta’minlovchi qadriyat sifatida talqin qilinadi.
Adabiy obzorda Shukrulloning “Yashagim keladi” to‘plami misolida insonning hayotga munosabati, axloqiy mas’uliyati va ma’naviy tanlovlari tahlil qilinadi. Muallif Shukrullo she’riyatida hayot hodisalarini qarama-qarshiliklar orqali idrok etish kuchli ekanini ko‘rsatadi. Shoir inson hayotidagi murakkab axloqiy masalalarni o‘rtaga tashlab, ularni kitobxon hukmiga havola etishi, shu orqali o‘quvchini mushohada qilishga undashi uning ijodiy fazilati sifatida baholanadi.
Erkin Vohidov ijodi ham obzorda 1978-yil o‘zbek she’riyatining yetakchi hodisalaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Shoirning poetik izlanishlarida an’anaga tayanish bilan birga yangilik yaratishga intilish mavjudligi qayd etiladi. Ibrohim G‘afurov Erkin Vohidovning “Bong uring”, “Temirtan daholar”, “Bizlar ishlayapmiz”, “She’riyatning qizil karvoni”, “Sen menga tegma” singari she’rlarini tilga olib, ularda zamonaviylik, fuqarolik ruhi, mazmundorlik va badiiy shakl izlanishlarining uyg‘unligini ko‘rsatadi. Shu asosda shoirning an’anani takrorlamasdan, uni yangi poetik mazmun bilan boyitishga intilishi ta’kidlanadi.
Obzorda Abdulla Oripov she’riyatiga ham katta e’tibor beriladi. Uning “Osmonda deb atalgan tanlangan lirika kitobi” misolida shoir ijodidagi yetuklik, falsafiy teranlik, hayot haqiqatiga tik qarash, jasorat va zamondosh inson ruhiyatini anglash xususiyatlari baholanadi. Muallif Abdulla Oripov lirikasida insoniy kechinmalar bilan ijtimoiy-ma’naviy masalalarning uyg‘unlashganini, shoirning poetik ovozi o‘ziga xosligi bilan ajralib turishini ko‘rsatadi.
Ibrohim G‘afurov 1978-yil she’riyatini faqat taniqli shoirlar ijodi bilan cheklamay, yosh shoirlarning adabiyotga kirib kelish jarayonini ham kuzatadi. Usmon Azim, Muhammad Ali, Muhammad Solih, Azim Suyun, Ismoil Mahmud, Xurshid Davron, Amirqul Po‘lkan, Shukur Qurbon, Maqsuda Ergasheva, Sadriddin Salimov, Bahouddin Rahobov, Muhsina Boboyeva, Akram Mirzo, Sharifa Salimova, Nazira Yo‘ldosheva kabi yosh ijodkorlarning nomlari qayd etilib, ularning yangi poetik ovoz sifatida shakllanishiga umid bildiriladi. Ayni paytda yosh shoirlar ijodida hali badiiy jihatdan pishmagan, shakllanish jarayonidagi she’rlar mavjudligi ham tanqidiy qayd etiladi.
Obzorning yakuniy qismida doston janrining holati ham umumlashtiriladi. Ramz Bobojonning “Hayёmnoma”, Turob To‘laning “Tramvayda topilgan daftar”, Abdulla Oripovning “Jannatga yo‘l”, Normurod Narzullayevning “Er — mening planetam”, Shukrulloning “Ko‘ngil chuquri”, H. Sa’dullaning “Onajizor”, Zohidjon Obidovning “Qodagim — muhojir” singari dostonlari tilga olinib, janrda mavzu ko‘lami va publitsistik pafos kengayayotgani qayd etiladi. Shu bilan birga, ayrim dostonlarda syujet va kompozitsiyaning bo‘shligi, hayotiy va insoniy teranlikning yetishmasligi, realistik tadqiqot hamda lirik ta’sirchanlikning sustligi tanqid qilinadi. Muallif dostonchilikning yuksalishi uchun mumtoz va zamonaviy adabiyotning yetuk namunalaridan ijodiy foydalanish zarurligini ta’kidlaydi.
Umuman, “Kunlarning tarang torlari” adabiy obzori 1978-yil o‘zbek she’riyatining yaxlit manzarasini yaratishga, uning yetakchi vakillari, yosh ijodkorlari, muhim she’riy to‘plamlari va dostonchilikdagi izlanishlarini bir adabiy yil doirasida umumlashtirib baholashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Ibrohim G‘afurov she’riyat taraqqiyotini inson ruhiyatidagi ziddiyatlarni teran aks ettirish, falsafiy mushohada, hayot haqiqatiga sodiqlik, individual poetik ovoz, an’ana va yangilik uyg‘unligi hamda badiiy mahorat bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor 1978-yil o‘zbek she’riyatining asosiy tendensiyalari, ijodiy yutuqlari, muammolari va istiqbolli yo‘nalishlarini umumlashtirgan muhim adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.
Adabiy obzorning muhim nazariy xulosalaridan biri qarama-qarshilikning she’riyat tabiatidagi o‘rni bilan bog‘liq. Ibrohim G‘afurov inson hayotining o‘zi shodlik va iztirob, muhabbat va ayriliq, ishonch va shubha, hayot va o‘lim kabi ziddiyatlardan tarkib topganini ta’kidlab, haqiqiy she’riyat ana shu murakkabliklarni badiiy aks ettirishi kerakligini ilgari suradi. Muallif nazarida shoirning vazifasi voqelikni silliqlashtirib tasvirlash emas, balki inson qalbidagi ziddiyatlar, ruhiy tebranishlar va hayotning dramatik mohiyatini poetik obrazlar vositasida ochishdan iborat.
Obzorda Asqad Muxtorning “Sizga aytar so‘zim” kitobiga alohida e’tibor qaratilib, shoirning inson umri, vaqt, hayot mazmuni va zamondoshning ma’naviy dunyosini falsafiy mushohada asosida ifodalashi tahlil qilinadi. Asqad Muxtor she’riyatidagi qarama-qarshiliklar inson hayotining murakkabligini ochishga xizmat qilishi, shoir o‘z zamondoshlari bilan faol fikriy muloqotga kirishishi qayd etiladi. Shu tariqa uning she’riyati zamon ruhini shaxsiy kechinmalar bilan uyg‘unlashtiruvchi falsafiy-intellektual lirika namunasi sifatida baholanadi.
Ibrohim G‘afurov Mirtemirning “Yodgorlik” kitobini ham 1978-yil she’riyatining muhim hodisalaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Shoirning umr davomida orttirgan hayotiy tajribasi, insoniy kechinmalari va poetik mushohadalari mazkur to‘plamning asosiy badiiy mazmunini tashkil etishi ta’kidlanadi. Mirtemir she’rlarida umr, xotira, inson mas’uliyati va hayotning davomiyligi kabi mavzularning samimiy va tabiiy poetik ifodasi e’tirof etilib, shoirning ijodiy merosi avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlikni ta’minlovchi qadriyat sifatida talqin qilinadi.
Adabiy obzorda Shukrulloning “Yashagim keladi” to‘plami misolida insonning hayotga munosabati, axloqiy mas’uliyati va ma’naviy tanlovlari tahlil qilinadi. Muallif Shukrullo she’riyatida hayot hodisalarini qarama-qarshiliklar orqali idrok etish kuchli ekanini ko‘rsatadi. Shoir inson hayotidagi murakkab axloqiy masalalarni o‘rtaga tashlab, ularni kitobxon hukmiga havola etishi, shu orqali o‘quvchini mushohada qilishga undashi uning ijodiy fazilati sifatida baholanadi.
Erkin Vohidov ijodi ham obzorda 1978-yil o‘zbek she’riyatining yetakchi hodisalaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Shoirning poetik izlanishlarida an’anaga tayanish bilan birga yangilik yaratishga intilish mavjudligi qayd etiladi. Ibrohim G‘afurov Erkin Vohidovning “Bong uring”, “Temirtan daholar”, “Bizlar ishlayapmiz”, “She’riyatning qizil karvoni”, “Sen menga tegma” singari she’rlarini tilga olib, ularda zamonaviylik, fuqarolik ruhi, mazmundorlik va badiiy shakl izlanishlarining uyg‘unligini ko‘rsatadi. Shu asosda shoirning an’anani takrorlamasdan, uni yangi poetik mazmun bilan boyitishga intilishi ta’kidlanadi.
Obzorda Abdulla Oripov she’riyatiga ham katta e’tibor beriladi. Uning “Osmonda deb atalgan tanlangan lirika kitobi” misolida shoir ijodidagi yetuklik, falsafiy teranlik, hayot haqiqatiga tik qarash, jasorat va zamondosh inson ruhiyatini anglash xususiyatlari baholanadi. Muallif Abdulla Oripov lirikasida insoniy kechinmalar bilan ijtimoiy-ma’naviy masalalarning uyg‘unlashganini, shoirning poetik ovozi o‘ziga xosligi bilan ajralib turishini ko‘rsatadi.
Ibrohim G‘afurov 1978-yil she’riyatini faqat taniqli shoirlar ijodi bilan cheklamay, yosh shoirlarning adabiyotga kirib kelish jarayonini ham kuzatadi. Usmon Azim, Muhammad Ali, Muhammad Solih, Azim Suyun, Ismoil Mahmud, Xurshid Davron, Amirqul Po‘lkan, Shukur Qurbon, Maqsuda Ergasheva, Sadriddin Salimov, Bahouddin Rahobov, Muhsina Boboyeva, Akram Mirzo, Sharifa Salimova, Nazira Yo‘ldosheva kabi yosh ijodkorlarning nomlari qayd etilib, ularning yangi poetik ovoz sifatida shakllanishiga umid bildiriladi. Ayni paytda yosh shoirlar ijodida hali badiiy jihatdan pishmagan, shakllanish jarayonidagi she’rlar mavjudligi ham tanqidiy qayd etiladi.
Obzorning yakuniy qismida doston janrining holati ham umumlashtiriladi. Ramz Bobojonning “Hayёmnoma”, Turob To‘laning “Tramvayda topilgan daftar”, Abdulla Oripovning “Jannatga yo‘l”, Normurod Narzullayevning “Er — mening planetam”, Shukrulloning “Ko‘ngil chuquri”, H. Sa’dullaning “Onajizor”, Zohidjon Obidovning “Qodagim — muhojir” singari dostonlari tilga olinib, janrda mavzu ko‘lami va publitsistik pafos kengayayotgani qayd etiladi. Shu bilan birga, ayrim dostonlarda syujet va kompozitsiyaning bo‘shligi, hayotiy va insoniy teranlikning yetishmasligi, realistik tadqiqot hamda lirik ta’sirchanlikning sustligi tanqid qilinadi. Muallif dostonchilikning yuksalishi uchun mumtoz va zamonaviy adabiyotning yetuk namunalaridan ijodiy foydalanish zarurligini ta’kidlaydi.
Umuman, “Kunlarning tarang torlari” adabiy obzori 1978-yil o‘zbek she’riyatining yaxlit manzarasini yaratishga, uning yetakchi vakillari, yosh ijodkorlari, muhim she’riy to‘plamlari va dostonchilikdagi izlanishlarini bir adabiy yil doirasida umumlashtirib baholashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Ibrohim G‘afurov she’riyat taraqqiyotini inson ruhiyatidagi ziddiyatlarni teran aks ettirish, falsafiy mushohada, hayot haqiqatiga sodiqlik, individual poetik ovoz, an’ana va yangilik uyg‘unligi hamda badiiy mahorat bilan bog‘laydi. Shu jihatdan mazkur adabiy obzor 1978-yil o‘zbek she’riyatining asosiy tendensiyalari, ijodiy yutuqlari, muammolari va istiqbolli yo‘nalishlarini umumlashtirgan muhim adabiy-tanqidiy manba sifatida xarakterlanadi.